ដាឡៃ ឡាម៉ា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ដាឡៃ ឡាម៉ា គឺជាប្រមុខនៃនិកាយ Gelug នៃព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ។ គោរមនាមពេញ "បរិសុទ្ធដឹងគ្រប់យ៉ាង វជ្រធរ ដាឡៃ ឡាម៉ា" ត្រូវបានប្រទានដោយអាល់តាន ខាន់ ទៅកាន់មេដឹកនាំនិកាយ Gelug គឺសូណាម ក្យាត់សូ នៅឆ្នាំ ១៥៧៨ ក្នុងព្រះវិហារយ៉ាងហួ។ នៅពេលនោះ សូណាម ក្យាត់សូ ទើបតែបានបង្រៀនព្រះធម៌ដល់ខាន់ ដូច្នេះគោរមនាមដាឡៃ ឡាម៉ា ក៏ត្រូវបានប្រទានដល់ខ្សែត្រកូលប្រសូតឡើងវិញ (tulku) ទាំងមូល។ ពាក្យ «ដាឡៃ» មកពីភាសាម៉ុងហ្គោលមានន័យថា «មហាសមុទ្រ» ឯ «ឡាម៉ា» គឺជាគ្រូព្រះពុទ្ធសាសនា។ សូណាម ក្យាត់សូ បានក្លាយជាដាឡៃ ឡាម៉ា ទី ៣ រីឯព្រះឡាម៉ាពីរអង្គមុន គឺដាឡៃ ឡាម៉ា ទី ១ និងទី ២ ត្រូវបានទទួលស្គាល់គោរមនាមនេះឡើងវិញក្រោយមរណភាព។

បច្ចុប្បន្ន ដាឡៃ ឡាម៉ា ទី ១៤ គឺព្រះថេនហ្ស៊ីន ក្យាត់សូ (Tenzin Gyatso) ដែលប្រសូតនៅឆ្នាំ ១៩៣៥។ តាម Wikipedia ព្រះអង្គជាអ្នកដឹកនាំព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ និងជាមេដឹកនាំនយោបាយនិរទេសនៃប្រជាជនទីបេ។ ព្រះអង្គបានទទួលពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពឆ្នាំ ១៩៨៩ ហើយរស់នៅក្នុងនិរទេសនៅទីក្រុងដារ៉ាំសាឡា ប្រទេសឥណ្ឌា ចាប់តាំងពីការបះបោរទីបេឆ្នាំ ១៩៥៩។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមការកត់ត្រារបស់ Wikipedia ទីកន្លែងប្រពៃណីរបស់ដាឡៃ ឡាម៉ា គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ទីបេ ជាតំបន់ខ្ពង់រាបខ្ពស់ជាងគេលើពិភពលោក។ ព្រះឡាម៉ាជាប្រពៃណីគង់នៅក្នុងវិមានប៉ូតាឡា និងវិមានន័រប៊ូលីងកា នៅទីក្រុងឡាសា។ ការស្វែងរកការប្រសូតឡើងវិញរបស់ដាឡៃ ឡាម៉ា ទី ១៤ បាននាំព្រះឡាម៉ាជាន់ខ្ពស់ទៅកាន់ភូមិតាក់សេរ ក្នុងតំបន់អាមដូ (ភាគខាងកើតទីបេ) ដែលជាកន្លែងប្រសូតរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះថេនហ្ស៊ីន ក្យាត់សូ ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាដាឡៃ ឡាម៉ា នៅពេលមានព្រះជន្ម ២ វស្សា ហើយត្រូវបាននាំទៅឡាសានៅឆ្នាំ ១៩៣៩ និងឡើងគ្រងរាជ្យជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ ១៩៤០។

បច្ចុប្បន្ន ព្រះអង្គជាពុទ្ធសាសនិកដែលមានឥទ្ធិពលអន្តរជាតិ ហើយមានប្រជាជនទីបេរាប់លាននាក់ដែលគោរពព្រះអង្គជាមេដឹកនាំខាងសាសនា និងនយោបាយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ប្រវត្តិនៃខ្សែត្រកូលដាឡៃ ឡាម៉ា មានតាំងពីសម័យម៉ុងហ្គោលនៅសតវត្សរ៍ទី ១៦។ ក្រោយពីការប្រទានគោរមនាមនៅឆ្នាំ ១៥៧៨ ដាឡៃ ឡាម៉ា ទី ៣ បានពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងនិកាយ Gelug និងអំណាចម៉ុងហ្គោល។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៧ ដាឡៃ ឡាម៉ា ទី ៥ ដោយមានការគាំទ្រពីស្តេចម៉ុងហ្គោល ហ្គូស៊ី ខាន់ បានបង្រួបបង្រួមទីបេជាលើកដំបូងក្រោមរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល។ ក្នុងសម័យនោះ វិមានប៉ូតាឡាត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅឡាសា ជានិមិត្តរូបនៃអានុភាពដាឡៃ ឡាម៉ា។ របបគ្រប់គ្រងនេះត្រូវបានស្គាល់ថាជារដ្ឋាភិបាលហ្កានដេន ផូដ្រាង (Ganden Phodrang) ដែលគ្រប់គ្រងទីបេរហូតដល់ការកាន់កាប់របស់ចិន។

នៅសតវត្សរ៍ទី ២០ ដាឡៃ ឡាម៉ា ទី ១៣ បានព្យាយាមធ្វើទំនើបកម្មទីបេ ប៉ុន្តែទីបេត្រូវបានកាន់កាប់ដោយកងទ័ពចិននៅឆ្នាំ ១៩៥០។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៩ បន្ទាប់ពីការបះបោរប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ចិន ដាឡៃ ឡាម៉ា ទី ១៤ បានភៀសព្រះកាយទៅប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបង្កើតរដ្ឋាភិបាលនិរទេសទីបេនៅទីនោះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ដូចដែលបានរាយការណ៍ដោយ Wikipedia ដាឡៃ ឡាម៉ា ទី ១៤ បន្តដើរតួនាទីសំខាន់នៅលើឆាកអន្តរជាតិ ក្នុងនាមអ្នកតស៊ូមតិសន្តិភាព និងស្វ័យភាពសម្រាប់ទីបេ។ ព្រះអង្គបានជួបប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក និងមេដឹកនាំពិភពលោកជាច្រើន ដើម្បីលើកឡើងពីបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្សនៅទីបេ។ រដ្ឋាភិបាលចិនចាត់ទុកព្រះអង្គជាអ្នកបំបែកបំបាក់ទឹកដី ហើយជារឿយៗធ្វើឲ្យមានភាពតានតឹងខាងការទូតជាមួយបណ្តាប្រទេសដែលទទួលព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គក៏ជាអ្នកនិពន្ធដ៏មានឥទ្ធិពល ដោយបានសរសេរសៀវភៅជាច្រើនអំពីសន្តិភាព និងព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលត្រូវបានបកប្រែជាភាសាជាច្រើន។

សម្រាប់ទស្សនិកជនខ្មែរ ប្រធានបទនេះអាចពាក់ព័ន្ធតាមរយៈទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-ចិន និងការពិចារណាអំពីសិទ្ធិជនជាតិដើមភាគតិចក្នុងតំបន់។ នាពេលថ្មីៗនេះ ដាឡៃ ឡាម៉ាបានសម្រេចព្រះទ័យបោះបង់តួនាទីនយោបាយជាផ្លូវការ ដោយផ្ទេរអំណាចដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលនិរទេសទៅឲ្យមន្ត្រីដែលបានជ្រើសរើសតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យ ដើម្បីផ្ដោតលើការផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនានិងតម្លៃមនុស្សធម៌ទូទាំងពិភពលោក។