រូបធាតុងងឹត

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia រូបធាតុងងឹតគឺជាទម្រង់នៃរូបធាតុដែលមានលក្ខណៈសម្មតិកម្ម ហើយមើលមិនឃើញ ដោយសារវាមិនធ្វើអន្តរកម្មជាមួយវិទ្យុសកម្មអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច រួមទាំងពន្លឺ។ អត្ថិភាពរបស់វាត្រូវបានគេកំណត់ដោយប្រយោលតាមរយៈឥទ្ធិពលទំនាញដែលវាបង្កើត ដោយហេតុថាម៉ាសដែលអាចមើលឃើញនៅក្នុងចក្រវាឡមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីពន្យល់ពីឥទ្ធិពលទាំងនេះដោយប្រើទ្រឹស្តីទំនាញទូទៅរបស់អែងស្តែននោះទេ។ យោងតាមការប៉ាន់ស្មានដែលបានរាយការណ៍ក្នុងអត្ថបទនេះ រូបធាតុងងឹតមានប្រហែល ៨៥% នៃរូបធាតុសរុបនៅក្នុងចក្រវាឡ និងប្រហែល ២៧% នៃថាមពល-ម៉ាសសរុបនៃចក្រវាឡ (ដោយថាមពលងងឹតមាន ៦៨% និងរូបធាតុធម្មតាមានតែ ៥%)។

ឥទ្ធិពលទំនាញនៃរូបធាតុងងឹតបង្ហាញឡើងនៅក្នុងបាតុភូតជាច្រើន៖ ការកកើតនិងការវិវត្តន៍នៃកាឡាក់ស៊ី ការពត់ពន្លឺដោយទំនាញ (gravitational lensing) រចនាសម្ព័ន្ធធំៗនៃចក្រវាឡដែលអាចសង្កេតឃើញ ទីតាំងម៉ាសនៅក្នុងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងក្រុមកាឡាក់ស៊ី និងចលនានៃកាឡាក់ស៊ីក្នុងក្រុមកាឡាក់ស៊ី។ តាម Wikipedia រូបធាតុងងឹតត្រូវបានគេគិតថាជាសសៃទ្រទ្រង់ទំនាញ (gravitational scaffolding) សម្រាប់រចនាសម្ព័ន្ធធំៗក្នុងចក្រវាឡ។ ក្រោយពីបន្ទុះធំ (Big Bang) រូបធាតុងងឹតបានប្រមូលផ្តុំគ្នាជាដុំនៅតាមបណ្តោយសរសៃតូចចង្អៀត បង្កើតបានជាបណ្តាញចក្រវាឡ (cosmic web) ដែលក្រុមកាឡាក់ស៊ីធំៗមានទំហំប៉ុនភាគល្អិតតូច។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ទោះបីជារូបធាតុងងឹតមិនមែនជាទីកន្លែងឬប្រទេសក៏ដោយ តែតាមការសិក្សាវិទ្យាសាស្ត្រ គេអាចសិក្សាពី "ភូមិសាស្ត្រ" នៃការចែកចាយរបស់វានៅទូទាំងចក្រវាឡ និង "ប្រជាជន" ដែលតំណាងឲ្យក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលស្រាវជ្រាវពីវា។

យោងតាម Wikipedia រូបធាតុងងឹតមានវត្តមាននៅគ្រប់ទីកន្លែងក្នុងចក្រវាឡ ប៉ុន្តែមិនរាបស្មើ។ វាត្រូវបានគេរកឃើញថាប្រមូលផ្តុំនៅក្នុង "ហាឡូ" (halo) ជុំវិញកាឡាក់ស៊ី និងក្នុងក្រុមកាឡាក់ស៊ី។ ការស្ទង់មតិធំៗដូចជា KiDS (Kilo-Degree Survey) និងគម្រោងផែនទីរូបធាតុងងឹតផ្សេងៗ បានបង្កើតផែនទីដែលបង្ហាញពីការចែកចាយនៃម៉ាសងងឹតនេះតាមរយៈការវិភាគពីការពត់ពន្លឺដោយទំនាញ។ ការសិក្សាទាំងនេះបង្ហាញថារូបធាតុងងឹតបង្កើតជាសរសៃដ៏ធំសម្បើម (filaments) ដែលតភ្ជាប់ក្រុមកាឡាក់ស៊ីនានា ដូចជាផែនទីបង្ហាញពីតំបន់ G12 ខាងលើជាដើម។

ចំណែកឯ "ប្រជាជន" វិញ តារាវិទូនិងអ្នករូបវិទ្យាទូទាំងពិភពលោក បានចូលរួមក្នុងការស្រាវជា្រវអំពីរូបធាតុងងឹត។ តួអង្គសំខាន់ៗរួមមាន Fritz Zwicky ដែលបានស្នើគំនិតដំបូង, Vera Rubin ដែលបានបញ្ជាក់ពីវត្តមានរបស់វាតាមរយៈខ្សែកោងល្បឿនកាឡាក់ស៊ី និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រជំនាន់ក្រោយដែលកំពុងធ្វើការពិសោធន៍ដើម្បីរកឃើញភាគល្អិតរូបធាតុងងឹត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

គំនិតអំពីរូបធាតុងងឹតបានចាប់ផ្ដើមនៅដើមសតវត្សទី២០។ តាម Wikipedia នៅឆ្នាំ១៩៣៣ តារាវិទូស្វីស Fritz Zwicky បានធ្វើការសង្កេតទៅលើក្រុមកាឡាក់ស៊ី Coma Cluster ហើយបានគណនាម៉ាសសរុបរបស់វាដោយប្រើទ្រឹស្តីទំនាញ។ គាត់បានរកឃើញថាម៉ាសដែលត្រូវការដើម្បីទប់កាឡាក់ស៊ីក្នុងក្រុមនេះឲ្យនៅជាប់គ្នា គឺធំជាងម៉ាសដែលអាចមើលឃើញពីពន្លឺរបស់វារាប់រយដង។ Zwicky បានប្រើពាក្យ "dunkle Materie" (រូបធាតុងងឹតជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) ហើយបានស្នើថាត្រូវតែមានរូបធាតុដែលមើលមិនឃើញនៅក្នុងក្រុមនោះ។

ប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ក្រោយមក ភស្តុតាងកាន់តែរឹងមាំបានលេចចេញមក។ តាម Wikipedia នៅទសវត្សរ៍១៩៧០ តារាវិទូ Vera Rubin និង Kent Ford បានសិក្សាល្បឿននៃផ្កាយដែលវិលជុំវិញកាឡាក់ស៊ីនានា។ ពួកគេបានរំពឹងថាល្បឿននឹងថយចុះនៅពេលចេញឆ្ងាយពីមជ្ឈមណ្ឌល (ដូចភពក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ) ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ ល្បឿននៃផ្កាយនៅតែថេរជិតដូចគ្នា។ ការរកឃើញនេះដែលគេស្គាល់ថា "បញ្ហាខ្សែកោងល្បឿនកាឡាក់ស៊ី" បានបង្ហាញថាកាឡាក់ស៊ីមានទំហំម៉ាសធំជាងអ្វីដែលយើងមើលឃើញ ហើយម៉ាសនោះត្រូវបានគេគិតថាជារូបធាតុងងឹត។

ក្រៅពីនេះ ការសង្កេតពីការពត់ពន្លឺដោយទំនាញ (gravitational lensing) ដែលជាបាតុភូតដែលពន្លឺពីវត្ថុឆ្ងាយត្រូវបានពត់ដោយវត្ថុធំមួយនៅខាងមុខ បានផ្ដល់ភស្តុតាងបន្ថែម។ តាម Wikipedia ការសង្កេតឃើញធ្នូពន្លឺជុំវិញក្រុមកាឡាក់ស៊ី បានបញ្ជាក់ថាមានម៉ាសច្រើនដែលមើលមិនឃើញ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសតវត្សទី២១ ការស្រាវជ្រាវអំពីរូបធាតុងងឹតបានឈានទៅដល់កម្រិតថ្មីមួយ។ តាម Wikipedia ភស្តុតាងដ៏គួរឲ្យកត់សម្គាល់មួយគឺការប៉ះទង្គិចគ្នានៃក្រុមកាឡាក់ស៊ី Bullet Cluster (1E 0657-558)។ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នេះ ក្រុមកាឡាក់ស៊ីពីរបានបុកគ្នា ហើយការពត់ពន្លឺដោយទំនាញបង្ហាញថាមានម៉ាសធំមួយស្ថិតនៅដាច់ដោយឡែកពីឧស្ម័នក្តៅដែលបញ្ចេញកាំរស្មី X (ដែលតំណាងឲ្យរូបធាតុធម្មតា)។ ការបំបែកនេះគឺជាភស្តុតាងដ៏ខ្លាំងដែលថារូបធាតុងងឹតមិនគ្រាន់តែជាបញ្ហាទ្រឹស្តីនោះទេ។

ការពិសោធន៍នៅលើផែនដីក៏កំពុងព្យាយាមរកឃើញភាគល្អិតរូបធាតុងងឹតដោយផ្ទាល់ដែរ។ តាម Wikipedia ឧបករណ៍ដូចជា LZ (LUX-ZEPLIN) បានកំណត់ព្រំដែនខាងលើសម្រាប់អន្តរកម្មរវាង WIMPs (Weakly Interacting Massive Particles) និងស្នូលអាតូម។ ទោះយ៉ាងណា រហូតមកដល់ពេលនេះមិនទាន់មានសញ្ញាបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ត្រូវបានរកឃើញនៅឡើយទេ។ ការពិសោធន៍ផ្សេងទៀតដូចជា IAXO (International Axion Observatory) កំពុងស្វែងរកភាគល្អិតមួយទៀតគឺ axion ដោយប្រើគោលការណ៍នៃការប្រែប្រួលរវាង photon និង axion នៅក្នុងដែនម៉ាញេទិច។

យោងតាមអត្ថបទ Wikipedia ការស្វែងយល់ពីរូបធាតុងងឹតនៅតែជាប្រធានបទក្តៅគគុកក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប។ វាមានផលប៉ះពាល់ដោយផ្ទាល់ដល់គំរូស្តង់ដារនៃរូបវិទ្យាភាគល្អិត និងការយល់ដឹងអំពីការវិវត្តន៍នៃចក្រវាឡ។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ របកគំហើញនានាអំពីរូបធាតុងងឹតអាចជាការបំផុសគំនិត និងបង្ហាញពីភាពជឿនលឿននៃវិទ្យាសាស្ត្រអន្តរជាតិ។