ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ទោសប្រហារជីវិត (ឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេស៖ Capital punishment) គឺជាការសម្លាប់ដែលមានការអនុញ្ញាតពីរដ្ឋ ដើម្បីជាទណ្ឌកម្មចំពោះអំពើខុសច្បាប់ដែលបានប្រព្រឹត្ត ឬដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់។ ពាក្យបញ្ជារបស់តុលាការឱ្យដាក់ទោសបែបនេះ ត្រូវបានហៅថា សាលក្រមទោសប្រហារជីវិត (death sentence) ហើយសកម្មភាពនៃការអនុវត្តសាលក្រមនោះហៅថា ការប្រហារជីវិត (execution)។ អ្នកទោសដែលត្រូវបានកាត់ទោសប្រហារជីវិតនិងកំពុងរង់ចាំការប្រហារជីវិត ត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកទោសនៅក្នុងជួររង់ចាំប្រហារជីវិត (death row)។ តាមវិគីភីឌា ពាក្យ «capital» មានប្រភពមកពីពាក្យឡាតាំងដែលសំដៅដល់ «ក្បាល» ពីព្រោះកាលពីដើមឡើយ គេប្រើវិធីកាត់ក្បាលជាទូទៅ ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃគេប្រើវិធីសាស្ត្រផ្សេងៗដូចជា ការចាក់ថ្នាំសម្លាប់ ការបាញ់សម្លាប់ និងការព្យួរកជាដើម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ក្រាហ្វពីវិគីភីឌាបង្ហាញថា ចំនួនប្រទេសដែលបានលុបចោលទោសប្រហារជីវិតបានកើនឡើងជាលំដាប់ ចាប់ពីសតវត្សទី២០ ខណៈចំនួនប្រទេសដែលនៅរក្សាទោសនេះកំពុងថយចុះ។ នៅសតវត្សទី២១ ប្រទេសជាងពាក់កណ្តាលបានលុបចោលទាំងស្រុង ឬដោយការមិនអនុវត្តជាក់ស្តែង (de facto abolition)។ ទោះយ៉ាងណា ប្រទេសមួយចំនួននៅតែអនុវត្តទោសនេះ ជាពិសេសចំពោះបទល្មើសធ្ងន់ៗ។ ឧទាហរណ៍ រូបភាពមួយក្នុងវិគីភីឌាបង្ហាញស្លាកព្រមាននៅអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតៃវ៉ាន់ ដែលបញ្ជាក់ថាការជួញដូរគ្រឿងញៀនគឺជាបទឧក្រិដ្ឋដែលមានទោសប្រហារជីវិត។ នៅកម្រិតតំបន់ សហភាពអឺរ៉ុបបានហាមឃាត់ទោសប្រហារជីវិតទាំងស្រុង ដូចមានចែងក្នុងមាត្រា២ នៃធម្មនុញ្ញសិទ្ធិមូលដ្ឋាន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ទោសប្រហារជីវិតមានប្រវត្តិយូរលង់ណាស់មកហើយ ដោយមានវិធីសាស្ត្រឃោរឃៅជាច្រើនដូចជា ការកិនដោយកង់ (breaking wheel) ការដុតសម្លាប់ និងការកាត់ក្បាល។ តាមវិគីភីឌា ការកិនដោយកង់ត្រូវបានប្រើនៅមជ្ឈិមសម័យ និងបន្តរហូតដល់សតវត្សទី១៩។ ការកាត់ក្បាលដោយដាវឬពូថៅក៏ពេញនិយម ហើយក្រោយមក គីឡូទីនបានក្លាយជាវិធីសាស្ត្រដ៏«មនុស្សធម៌»មួយ។

ការប្រឆាំងទោសប្រហារជីវិតដំបូងគេបង្អស់អាចសង្កេតឃើញនៅឆ្នាំ៧២៤ នៅពេលដែលព្រះចៅអធិរាជស្តូមូនៃប្រទេសជប៉ុនបានហាមឃាត់ការប្រហារជីវិត តាមកំណត់ត្រាក្នុងវិគីភីឌា។ ប៉ុន្តែចលនាលុបចោលដ៏មានឥទ្ធិពលបានកើតឡើងនៅសម័យអឺរ៉ុបនៃការត្រាស់ដឹង នៅពេលទស្សនវិទូឆេសារ៉េ បេការីយ៉ា បានបោះពុម្ពសៀវភៅ «អំពីឧក្រិដ្ឋកម្មនិងទណ្ឌកម្ម» នៅឆ្នាំ១៧៦៤ ដែលបានរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងដល់ការប្រើទោសនេះ។ ឥទ្ធិពលនៃសៀវភៅនេះបានជំរុញឱ្យឡេអូប៉ូលទី១ អ្នកឧកញ៉ានៃតូស្កានី លុបចោលទោសប្រហារជីវិតនៅទូទាំងដែនដីរបស់គាត់នៅឆ្នាំ១៧៨៦ ដែលធ្វើឱ្យតូស្កានីក្លាយជារដ្ឋដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបដែលបានលុបចោលទោសនេះ។

នៅសតវត្សទី២០ រឿងក្តីដែលមានការកាត់ទោសខុសបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការលុបចោលបន្ថែមទៀត។ ករណីរបស់ធីមូធី អ៊ីវ៉ាន ដែលត្រូវបានប្រហារជីវិតនៅចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ក្រោយពីត្រូវបានកាត់ទោសខុសចំពោះឃាតកម្មដែលតាមពិតប្រព្រឹត្តដោយម្ចាស់ផ្ទះរបស់គាត់ បានធ្វើឱ្យសាធារណជនភ្ញាក់ផ្អើល និងនាំឱ្យមានការកំណត់វិសាលភាពទោសនៅឆ្នាំ១៩៥៧ និងលុបចោលទោសប្រហារជីវិតទាំងស្រុងសម្រាប់បទឃាតកម្មនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ដូចបានកត់ត្រាក្នុងវិគីភីឌា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ទោសប្រហារជីវិតមិនត្រឹមតែជាទណ្ឌកម្មផ្លូវច្បាប់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងពីវប្បធម៌និងជំនឿសាសនានៃសង្គមផងដែរ។ តាមវិគីភីឌា នៅសម័យដើម ការប្រហារជីវិតជាសាធារណៈត្រូវបានប្រើដើម្បីបង្ហាញអំណាចរដ្ឋ និងរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់សាសនា។ រូបភាពដូចជាការដុតសម្លាប់មាតាខាធើរីន កូឆេ និងកូនស្រីនៅកោះហ្គឺនស៊ី បង្ហាញពីឥទ្ធិពលនៃជំនឿសាសនាលើយុត្តិធម៌ក្នុងសម័យមួយ។ នៅពេលដែលសង្គមវិវត្ត ការគោរពសិទ្ធិមនុស្សបានជំរុញឱ្យមានការបោះបង់វិធីសាស្ត្រឃោរឃៅ និងនាំទៅដល់ការលុបចោលទោសនេះនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន។ សម្រាប់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច វិគីភីឌាមិនបានផ្តល់ទិន្នន័យលម្អិតទេ ប៉ុន្តែកត្តាចំណាយលើដំណើរការតុលាការក៏ត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់នៅក្នុងការជជែកវែកញែកសាធារណៈអំពីទោសនេះដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសតវត្សទី២១ ទោសប្រហារជីវិតនៅតែជាប្រធានបទដ៏ចម្រូងចម្រាស។ រូបភាពពីការតវ៉ានៅក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ២០១០ បង្ហាញពីចលនាអន្តរជាតិដែលកំពុងទាមទារឱ្យបញ្ឈប់ការប្រហារជីវិត។ អង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហភាពអឺរ៉ុបបានអំពាវនាវឱ្យលុបចោលទោសនេះជាសកល ខណៈដែលមាត្រា២ នៃធម្មនុញ្ញសិទ្ធិមូលដ្ឋានសហភាពអឺរ៉ុបបានហាមឃាត់យ៉ាងដាច់ខាត។ នៅក្នុងប្រទេសដែលនៅរក្សាទោសនេះ គេប្រើវិធីសាស្ត្រទំនើបដូចជាការចាក់ថ្នាំសម្លាប់ ដែលអាចមើលឃើញតាមរយៈរូបភាពគ្រែប្រហារជីវិតនៅគុកសាន់ គ្វីនទីន ក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានបង្ហាញក្នុងវិគីភីឌា។ ទោះយ៉ាងនេះក្តី កំណើតនៃករណីកាត់ទោសខុស និងការត្រួតពិនិត្យពីសំណាក់អង្គការសិទ្ធិមនុស្ស បានធ្វើឱ្យប្រទេសជាច្រើនបន្តពិចារណាលុបចោលទោសនេះ។ អ្នកអានខ្មែរផូស (KhmerPulse) គួរតាមដានបន្ត ព្រោះនិន្នាការនេះមានឥទ្ធិពលលើគោលនយោបាយយុត្តិធម៌ព្រហ្មទណ្ឌ និងសិទ្ធិមនុស្សនៅទូទាំងពិភពលោក។