ក្តាន់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការចងក្រងរបស់សព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា សត្វក្តាន់ (Deer) គឺជាថនិកសត្វចៃរើអាហារមានជើងទ្រនាប់ ស្ថិតក្នុងអំបូរ Cervidae ។ អំបូរនេះត្រូវបានបែងចែកជាអនុអំបូរធំៗពីរគឺ Cervinae (ដែលរួមមាន ក្តាន់រមាំង ក្តាន់ឈ្លូសជាដើម) និង Capreolinae (ដែលរួមមាន ក្តាន់រមាំងតូច និងក្តាន់ស្នែងធំ) ។ លក្ខណៈពិសេសគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតរបស់សត្វក្តាន់គឺស្នែងដែលដុះនិងជ្រុះជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ ស្នែងទាំងនេះជាផ្នែកឆ្អឹងដុះចេញពីលលាដ៍ក្បាល ហើយត្រូវបានគេប្រើប្រាស់សម្រាប់ការប្រយុទ្ធរវាងឈ្មោលក្នុងរដូវបន្តពូជ ។ គួរកត់សម្គាល់ថា ក្រៅពីឈ្មោល ញីនៃប្រភេទសត្វរមាំង (reindeer) ក៏មានស្នែងដែរ ដែលជាករណីលើកលែងមួយ ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានចង្អុលបង្ហាញថា សត្វក្តាន់មានការចែកចាយធំទូលាយណាស់ ដោយពួកវារស់នៅតាមទ្វីបជាច្រើន រួមមាន អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកខាងត្បូង អឺរ៉ុប អាស៊ី និងផ្នែកខ្លះនៃអាហ្វ្រិកខាងជើង ។ ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដែលក្តាន់អាចរស់នៅបានមានលក្ខណៈចម្រុះ ចាប់ពីព្រៃត្រូពិច ព្រៃល្បោះ រហូតដល់តំបន់ទឺនដ្រាត្រជាក់ ។ ចំនួនប្រភេទសត្វក្តាន់សរុបមានប្រហែល ៤៣ ប្រភេទ ដោយខ្លះជាប្រភេទដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ នៅប្រទេសកម្ពុជា ក៏មានសត្វក្តាន់ច្រើនប្រភេទដែរ ដូចជា ក្តាន់រមាំង (Sambar, Rusa unicolor) ឈ្លូសអេលដ៍ (Eld's deer, Rucervus eldii) និងក្តាន់ប្រើស (Hog deer, Axis porcinus) ជាដើម ។ ការសិក្សាពីជីវៈចម្រុះក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍បានបង្ហាញថាកត្តាបាត់បង់ទីជម្រកកំពុងគំរាមកំហែងដល់ប្រភេទក្តាន់ទាំងនេះ ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមកំណត់ត្រាហ្វូស៊ីលដែលវិគីភីឌាបានដកស្រង់ ក្រុមគ្រួសារសត្វក្តាន់ (Cervidae) មានដើមកំណើតនៅទ្វីបអាស៊ី តាំងពីសម័យកាល Oligocene ប្រហែល ៣០ លានឆ្នាំមុន ។ សត្វក្តាន់សម័យដើមដូចជា Leptomeryx មានទំហំតូច ហើយគ្មានស្នែងដុះជ្រោះដូចសព្វថ្ងៃទេ ។ ការវិវត្តន៍នៃស្នែងកាន់តែស្មុគស្មាញបានកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ ដោយស្នែងដំបូងមានលក្ខណៈសាមញ្ញ ហើយក្រោយមកវិវត្តទៅជាស្នែងធំ និងមានមែកច្រើន ដើម្បីប្រើក្នុងការប្រកួតប្រជែង ។ ប្រភេទក្តាន់យក្ស (Megaloceros giganteus) ដែលរស់នៅក្នុងយុគទឹកកក មានស្នែងធំបំផុតមិនធ្លាប់មាន ដែលអាចមានប្រវែងរហូតដល់ ៣.៥ ម៉ែត្រ ។ ភស្តុតាងនៃទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្សនិងក្តាន់មានតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ ដូចជារូបគំនូរនៅក្នុងរូងភ្នំ Lascaux ប្រទេសបារាំង ដែលមានអាយុប្រហែល ១៧,៣០០ ឆ្នាំ ដោយបង្ហាញពីការបរបាញ់ក្តាន់យក្សនេះ ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា សត្វក្តាន់មានតួនាទីសំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ចតាំងពីបុរាណកាលមក ។ មនុស្សបរបាញ់ក្តាន់សម្រាប់សាច់ជាអាហារ ស្បែកសម្រាប់ធ្វើសម្លៀកបំពាក់ និងស្នែងសម្រាប់ធ្វើឧបករណ៍ ឬជាគ្រឿងលម្អ ។ នៅក្នុងឱសថបុរាណចិន និងអាស៊ីដទៃទៀត ស្នែងក្តាន់ (velvet antler) ត្រូវបានគេជឿថាមានសមត្ថភាពព្យាបាលជំងឺ និងបង្កើនកម្លាំង ។ ចំណែកខាងវប្បធម៌វិញ រូបក្តាន់បានលេចឡើងនៅក្នុងទេវកថា សាសនា និងសិល្បៈនៃអរិយធម៌ជាច្រើន ។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងវីរកថារាមាយណៈរបស់ឥណ្ឌា មានវគ្គមួយដែលព្រះរាមសម្លាប់ក្តាន់មាសដែលជាការបំភាន់ ។ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប ក្តាន់ជានិមិត្តរូបនៃភាពថ្លៃថ្នូរ និងជាតួអង្គក្នុងការបរបាញ់របស់ពួកអភិជន ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ សត្វក្តាន់កំពុងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាប្រឈមផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងសកម្មភាពមនុស្ស នេះបើតាមការចុះផ្សាយរបស់វិគីភីឌា ។ ប្រភេទក្តាន់ជាច្រើនត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ថាជាប្រភេទងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជ ដោយសារតែការបាត់បង់ទីជម្រក និងការបរបាញ់ខុសច្បាប់ ។ នៅកម្ពុជា ឈ្លូសអេលដ៍ (Eld's deer) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រភេទសត្វកម្រ ហើយមានវត្តមានតែនៅក្នុងតំបន់ព្រៃស្ងួតមួយចំនួនប៉ុណ្ណោះ ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងអភិរក្សកំពុងត្រូវបានអនុវត្តដោយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា និងអង្គការអន្តរជាតិ ដើម្បីការពារប្រភេទនេះពីការផុតពូជ ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត នៅប្រទេសមួយចំនួនដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក ការកើនឡើងនៃចំនួនក្តាន់កន្ទុយស (White-tailed deer) បានបង្កើតឲ្យមានបញ្ហាគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ ការខូចខាតដំណាំកសិកម្ម និងការរីករាលដាលនៃជំងឺមួយចំនួន ។ ដូច្នេះ ការគ្រប់គ្រងចំនួនប្រជាករក្តាន់ឲ្យមានតុល្យភាពគឺជាបញ្ហាប្រឈមមួយសម្រាប់អ្នកគ្រប់គ្រងសត្វព្រៃនៅទូទាំងពិភពលោក ។