ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា វាលខ្សាច់គឺជាទេសភាពដែលទទួលទឹកភ្លៀងតិចតួចបំផុត ហើយជាលទ្ធផល កង្វះរុក្ខជាតិបានបើកផ្ទៃដីអោយត្រូវនឹងការរេចរឹល (denudation) ដោយផ្ទាល់។ ប្រហែលមួយភាគបីនៃផ្ទៃដីសរុបនៃភពផែនដី គឺជាតំបន់ស្ងួតហួតហែង ឬពាក់កណ្តាលស្ងួត។ តំបន់ទាំងនេះរួមបញ្ចូលផ្ទៃដីធំៗនៃតំបន់ប៉ូល ដែលមានទឹកភ្លៀងតិចតួច ហើយជួនកាលត្រូវបានគេហៅថា វាលខ្សាច់ប៉ូល ឬ "វាលខ្សាច់ត្រជាក់"។ ដូច្នេះ វាលខ្សាច់មិនត្រឹមតែជាតំបន់ក្តៅហួតហែងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏អាចជាតំបន់ដែលមានសីតុណ្ហភាពទាបផងដែរ។

វាលខ្សាច់អាចត្រូវបានចាត់ថ្នាក់តាមបរិមាណទឹកភ្លៀង សីតុណ្ហភាពមធ្យម មូលហេតុនៃការក្លាយជាវាលខ្សាច់ ឬតាមទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់វា។ ឧទាហរណ៍ វាលខ្សាច់សាហារ៉ានៅអាហ្វ្រិក គឺជាវាលខ្សាច់ក្តៅធំជាងគេលើពិភពលោក រីឯវាលខ្សាច់អាតាកាម៉ានៅអាមេរិកខាងត្បូង គឺជាវាលខ្សាច់មិនមែនប៉ូលដែលស្ងួតបំផុត។ វាលខ្សាច់មួយចំនួនទៀតដូចជាវាលខ្សាច់ណាមីប ជាវាលខ្សាច់អ័ព្ទឆ្នេរ ដែលលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៧៥០ គីឡូម៉ែត្រ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

វាលខ្សាច់កើតឡើងនៅតំបន់ជាច្រើនលើផែនដី ដោយមានកត្តាភូមិសាស្ត្រ និងអាកាសធាតុខុសៗគ្នា។ វាលខ្សាច់ក្តៅធំៗដូចជាសាហារ៉ា និង Rub' al Khali ស្ថិតនៅតំបន់សម្ពាធខ្ពស់ត្រូពិក ដែលបណ្តាលឱ្យខ្យល់ស្ងួតចុះមកវិញ។ វាលខ្សាច់អ័ព្ទឆ្នេរដូចជាណាមីប កើតឡើងដោយសារចរន្តមហាសមុទ្រត្រជាក់ បង្កើតអ័ព្ទប៉ុន្តែមានភ្លៀងតិច។ វាលខ្សាច់ភ្នំកើតឡើងនៅកម្ពស់ខ្ពស់ រីឯវាលខ្សាច់ប៉ូលដូចជាអង់តាក់ទិក គឺជាវាលខ្សាច់ត្រជាក់ធំជាងគេ។ តំបន់ខ្លះក្លាយជាវាលខ្សាច់ដោយសារឥទ្ធិពលភ្លៀងត្រូវបានរាំងខ្ទប់ដោយជួរភ្នំ (rain shadow) ដូចជាតំបន់ Tirunelveli នៅឥណ្ឌា ដែលជួរភ្នំ Agasthiyamalai បានបាំងខ្យល់មូសុង។

ចំពោះប្រជាជនវិញ តាមវិគីភីឌា ប្រជាជននៅតំបន់វាលខ្សាច់មានដង់ស៊ីតេទាបបំផុត ប៉ុន្តែមានក្រុមជនជាតិដែលបានសម្របខ្លួននឹងជីវភាពស្ងួតហួតហែង ដូចជា ជនជាតិបេឌូអ៊ីន និងទូអារ៉េក ដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើការចិញ្ចឹមសត្វដូចជាអូដ្ឋ និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មឆ្លងវាលខ្សាច់។ សហគមន៍ខ្លះរស់នៅជុំវិញអូអាស (oasis) ដែលជាកន្លែងមានទឹកក្រោមដី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វាលខ្សាច់បានដើរតួជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម និងជាឧបសគ្គព្រំដែនដ៏សំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ យោងតាមវិគីភីឌា ក្បួនដឹកអំបិលនៅសាហារ៉ា (ដូចក្នុងរូបភាព) បានភ្ជាប់សហគមន៍ពនេចរជាមួយទីក្រុងនានារាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ ផ្លូវសូត្រក៏បានឆ្លងកាត់វាលខ្សាច់ហ្គោប៊ី និងតំបន់ស្ងួតផ្សេងទៀតនៅអាស៊ីកណ្តាល ដែលនាំទៅដល់ការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ និងទំនិញរវាងបូព៌ា និងបស្ចិម។ អ្នករុករកល្បីឈ្មោះដូចជា Marco Polo ក៏បានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់វាលខ្សាច់ក្នុងសតវត្សទី១៣ ដូចដែលបានបង្ហាញក្នុងសិល្បៈរូបតូចនៃសៀវភៅ Il milione ។

ក្នុងសម័យទំនើប វាលខ្សាច់បានក្លាយជាសមរភូមិសំខាន់ៗ ដូចជាសមរភូមិ El Alamein នៅអាហ្វ្រិកខាងជើងក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៤២។ ការសិក្សាភូគព្ភសាស្ត្របង្ហាញថា វាលខ្សាច់បានពង្រីក និងរួញតូចស្របតាមវដ្តអាកាសធាតុធម្មជាតិរាប់លានឆ្នាំ ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃ សកម្មភាពមនុស្សកំពុងបង្កើនល្បឿននៃការក្លាយជាវាលខ្សាច់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វាលខ្សាច់ផ្តល់នូវឱកាសសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើន។ តាមវិគីភីឌា ការចិញ្ចឹមសត្វដូចជាអូដ្ឋ (ដូចក្នុងរូបភាព) និងទេសចរណ៍ដែលពាក់ព័ន្ធ គឺជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់សហគមន៍មូលដ្ឋាន។ ធនធានរ៉ែដូចជាអំបិល មាស និងយូរ៉ាញ៉ូម ក៏ត្រូវបានជីកយកផងដែរ (ឧ. រោងចក្ររ៉ែនៅ Jodhpur)។ ប្រាក់បញ្ញើប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិដ៏ធំ ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់វាលខ្សាច់ដូចជាមជ្ឈិមបូព៌ា។ លើសពីនេះ គម្រោងថាមពលព្រះអាទិត្យ Desertec បានស្នើប្រើប្រាស់វាលខ្សាច់សាហារ៉ា និងអារ៉ាប់ ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់អគ្គិសនីស្អាតដល់តំបន់ជាច្រើន។

ផ្នែកវប្បធម៌ វាលខ្សាច់ក៏ជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏ពេញនិយម ដោយផ្តល់ឱកាសឱ្យភ្ញៀវទេសចរបានស្វែងយល់ពីជីវភាពប្រពៃណី និងសម្រស់ធម្មជាតិប្លែកៗៗ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន វាលខ្សាច់កំពុងស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃបញ្ហាសកលជាច្រើន។ តាមវិគីភីឌា ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងបង្កើនអត្រានៃការក្លាយជាវាលខ្សាច់នៅតំបន់ដូចជាអាហ្វ្រិក ដែលគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខស្បៀងរបស់ប្រជាជនរាប់លាននាក់។ ការរុករកវាលខ្សាច់នៅលើភពអង្គារ ដូចដែលថតដោយយាន Spirit កាលពីឆ្នាំ២០០៤ ក៏បានផ្តល់ទិន្នន័យសំខាន់ៗអំពីប្រវត្តិអាកាសធាតុ និងភូគព្ភសាស្ត្រនៃភពអង្គារ ដែលជួយឱ្យយើងយល់កាន់តែច្បាស់អំពីដំណើរការស្រដៀងគ្នានៅលើផែនដី។