ជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (Type 1 diabetes) គឺជាជំងឺរ៉ាំរ៉ៃនៃប្រព័ន្ធភាពស៊ាំដែលរាងកាយវាយប្រហារនិងបំផ្លាញកោសិកាបេតា (beta cells) នៅក្នុងលំពែង ដែលទទួលខុសត្រូវផលិតអរម៉ូនអាំងស៊ុយលីន។ តាម Wikipedia អាំងស៊ុយលីនមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការផ្ទុកនិងបំប្លែងជាតិស្ករក្នុងឈាម (គ្លុយកូស) ទៅជាថាមពលសម្រាប់កោសិកា។ នៅពេលដែលកោសិកាបេតាត្រូវបានបំផ្លាញយ៉ាងច្រើន រាងកាយមិនអាចផលិតអាំងស៊ុយលីនបានគ្រប់គ្រាន់ ឬមិនអាចផលិតបានទាល់តែសោះ ដែលបណ្តាលឱ្យកម្រិតជាតិស្ករក្នុងឈាមកើនឡើងខ្ពស់ (hyperglycemia) មុនពេលទទួលការព្យាបាល។ ជំងឺនេះច្រើនត្រូវបានធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យលើកុមារ វ័យជំទង់ និងមនុស្សពេញវ័យវ័យក្មេង ប៉ុន្តែអាចកើតឡើងនៅគ្រប់វ័យ។

រោគសញ្ញាទូទៅដែលបានរៀបរាប់ដោយ Wikipedia រួមមាន នោមញឹកញាប់ (ជាពិសេសពេលយប់) ស្រេកទឹកខ្លាំង ឃ្លានខ្លាំងទោះបីបានញ៉ាំអាហាររួច ស្រកទម្ងន់ដោយគ្មានមូលហេតុ អស់កម្លាំងខ្លាំង ភ្នែកព្រឿលៗ និងដំបៅដែលជាសះស្បើយយឺត។ តាមការរាយការណ៍ពី Wikipedia រោគសញ្ញាភាគច្រើនលេចឡើងក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសប្តាហ៍ ឬពីរបីខែ ប៉ុន្តែករណីខ្លះអាចប្រើពេលយូរជាងនេះ។ ប្រសិនបើមិនបានព្យាបាលទាន់ពេលវេលា អ្នកជំងឺអាចវិវត្តទៅជាស្ថានភាពគ្រោះថ្នាក់ដែលគេហៅថា diabetic ketoacidosis (DKA) ដែលជាការប្រមូលផ្តុំជាតិអាស៊ីតក្នុងឈាមដោយសារកង្វះអាំងស៊ុយលីនធ្ងន់ធ្ងរ ហើយអាចគំរាមដល់អាយុជីវិត។ ការព្យាបាលចម្បងគឺការចាក់អាំងស៊ុយលីនពីខាងក្រៅ ដែលត្រូវធ្វើឡើងជារៀងរាល់ថ្ងៃអស់មួយជីវិត។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ទោះបីជាជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១មិនអាស្រ័យដោយផ្ទាល់លើទីតាំងភូមិសាស្ត្រក៏ដោយ ក៏អត្រាប្រេវ៉ាឡង់និងការបែងចែកតាមតំបន់មានភាពខុសគ្នាគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ដូចមានចែងក្នុងវិគីភីឌា (Wikipedia)។ តាមទិន្នន័យស្ថិតិពី Wikipedia និងសហព័ន្ធជំងឺទឹកនោមផ្អែមអន្តរជាតិ (International Diabetes Federation - IDF) ប្រទេសដែលមានអត្រាកើតជំងឺនេះខ្ពស់បំផុតគឺស្ថិតនៅតំបន់អឺរ៉ុបខាងជើង ដូចជា ហ្វាំងឡង់ (ហ្វាំងឡង់មានអត្រាខ្ពស់ជាងគេក្នុងពិភពលោក) ស៊ុយអែត និងស៊ែប៊ី។ នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ អត្រានេះមានកម្រិតទាបជាងច្រើន ប៉ុន្តែកំពុងមាននិន្នាការកើនឡើងបន្តិចម្តងៗ។

តាមការពន្យល់របស់ Wikipedia កត្តាហ្សែន (genetics) ដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការកំណត់ភាពងាយនឹងកើតជំងឺ ជាពិសេសប្រភេទហ្សែន HLA (human leukocyte antigen) ជាក់លាក់។ ទោះយ៉ាងណា កត្តាបរិស្ថានដូចជា ការឆ្លងមេរោគវីរុស (ឧ. អេនតេរ៉ូវីរុស) របបអាហារ និងកត្តាផ្សេងៗក៏ត្រូវបានគេជឿថាអាចធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធភាពស៊ាំចាប់ផ្តើមបំផ្លាញកោសិកាបេតា។ នៅកម្ពុជា មិនទាន់មានការសិក្សាទ្រង់ទ្រាយធំអំពីជំងឺនេះជាក់លាក់ទេ ប៉ុន្តែអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនអ្នកជំងឺទឹកនោមផ្អែមគ្រប់ប្រភេទនៅកម្ពុជាកំពុងកើនឡើង ដោយសារកត្តាផ្លាស់ប្តូររបៀបរស់នៅ និងការលើកកម្ពស់ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ។ កង្វះការចុះបញ្ជីអ្នកជំងឺនិងការយល់ដឹងនៅតំបន់ជនបទ ធ្វើឱ្យការប៉ាន់ស្មានចំនួនពិតប្រាកដមានការលំបាក ដូចមានចែងក្នុង Wikipedia ដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃការយល់ដឹងពីជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ មានការវិវត្តជាង ១០០ ឆ្នាំមកហើយ។ តាមការរាយការណ៍ពី Wikipedia រោគសញ្ញាដូចជា នោមច្រើន ស្រកទម្ងន់ និងស្រេកទឹកខ្លាំង ត្រូវបានកត់ត្រាទុកតាំងពីសម័យបុរាណ ក្នុងអរិយធម៌អេហ្ស៊ីប ឥណ្ឌា និងក្រិក។ ប៉ុន្តែការបែងចែករវាងជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (ពីមុនហៅថា "juvenile diabetes") និងប្រភេទទី២ ទើបតែត្រូវបានស្នើឡើងដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអង់គ្លេស Sir Harold Himsworth នៅឆ្នាំ ១៩៣៦។

ចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់បំផុតក្នុងការព្យាបាលបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩២១ នៅពេលដែល Frederick Banting និង Charles Best បានញែកអាំងស៊ុយលីនដោយជោគជ័យពីលំពែងសត្វនៅសាកលវិទ្យាល័យ Toronto ដោយមានជំនួយពីសាស្ត្រាចារ្យ John Macleod និងគីមីវិទូ James Collip។ ការរកឃើញនេះបានប្រែក្លាយជំងឺដែលធ្លាប់សម្លាប់ជីវិតកុមារក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានខែ ទៅជាជំងឺដែលអាចគ្រប់គ្រងបាន។ Wikipedia កត់សម្គាល់ថា អ្នកជំងឺដំបូងដែលទទួលការព្យាបាលនេះ គឺក្មេងប្រុសឈ្មោះ Leonard Thompson អាយុ ១៤ ឆ្នាំ ដែលបានរស់រានមានជីវិតបន្ទាប់ពីចាក់អាំងស៊ុយលីន។ ក្រោយមក អាំងស៊ុយលីនត្រូវបានផលិតជាពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

ការឈានទៅមុខផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាបានបន្តពីការប្រើអាំងស៊ុយលីនពីសត្វ (គោ ជ្រូក) ទៅជាអាំងស៊ុយលីនសំយោគ (recombinant human insulin) ដែលបានដាក់ឱ្យប្រើនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ ជួយកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់និងប្រតិកម្មអាឡែស៊ី។ ការស្វែងយល់អំពីមូលហេតុអូតូអ៊ុយមីនបានច្បាស់លាស់នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ នៅពេលដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញអង់ទីគ័រប្រឆាំងនឹងកោសិកាលំពែង ដែលជាភស្តុតាងថាជំងឺនេះជាប្រភេទអូតូអ៊ុយមីន។ ព័ត៌មានទាំងនេះសុទ្ធតែមានប្រភពចេញពី Wikipedia។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ មិនត្រឹមតែជាបញ្ហាសុខភាពបុគ្គលប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដ៏សំខាន់។ តាម Wikipedia ការគ្រប់គ្រងជំងឺនេះតម្រូវឱ្យមានការចំណាយខ្ពស់ជាបន្ត រួមមាន តម្លៃអាំងស៊ុយលីន ឧបករណ៍តេស្តជាតិស្ករ (ម៉ាស៊ីននិងសំបកតេស្ត) ស្នប់អាំងស៊ុយលីន (insulin pump) និងឧបករណ៍ត្រួតពិនិត្យជាតិស្ករជាបន្ត (CGM) ដែលទាំងអស់នេះអាចមានតម្លៃរាប់ពាន់ដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។ នៅប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក តម្លៃអាំងស៊ុយលីនបានក្លាយជាវិបត្តិសុខភាពសាធារណៈ ដោយអ្នកជំងឺមួយចំនួនត្រូវកាត់បន្ថយកម្រិតថ្នាំដោយសារមិនអាចមានលទ្ធភាពទិញ ដែលនាំឱ្យមានការស្លាប់និងផលវិបាកធ្ងន់ធ្ងរ។

នៅកម្ពុជា និងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ជាច្រើន ការចូលទៅដល់អាំងស៊ុយលីននៅមានកម្រិត ជាពិសេសនៅតំបន់ជនបទ។ ទោះបីជាក្រសួងសុខាភិបាលបានព្យាយាមផ្គត់ផ្គង់តាមមណ្ឌលសុខភាពសាធារណៈក៏ដោយ ក៏គ្រួសារក្រីក្រជាច្រើននៅតែពិបាកក្នុងការទទួលបានការព្យាបាលទាន់ពេលវេលា ដោយសារការចំណាយទាក់ទងនឹងការធ្វើដំណើរ ការបាត់បង់ប្រាក់ចំណូលប្រចាំថ្ងៃ និងកង្វះការយល់ដឹង។ Wikipedia បានដកស្រង់សេចក្តីរាយការណ៍ថា ការគ្រប់គ្រងជំងឺទឹកនោមផ្អែមជាប្រចាំថ្ងៃអាចបង្កជាបន្ទុកផ្លូវចិត្ត (diabetes distress) ដែលធ្វើឱ្យអ្នកជំងឺនិងក្រុមគ្រួសារជួបការលំបាក។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ ការយល់ឃើញពីសង្គមចំពោះជំងឺនេះនៅតាមតំបន់ខ្លះនៅមានការខុសឆ្គង។ អ្នកជំងឺមួយចំនួនត្រូវបានគេយល់ច្រឡំថា មកពីទម្លាប់ញ៉ាំមិនបានល្អ ឬមានពិរុទ្ធភាព (stigma) ដែលធ្វើឱ្យពួកគេលាក់បាំងស្ថានភាព និងមិនហ៊ានចាក់អាំងស៊ុយលីននៅទីសាធារណៈ។ ទោះជាយ៉ាងណា យុទ្ធនាការផ្សព្វផ្សាយតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងការបង្កើតក្រុមគាំទ្រអ្នកជំងឺ (peer support groups) កំពុងជួយផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិតនេះបន្តិចម្តងៗ ដូចដែល Wikipedia បានចង្អុលបង្ហាញ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សម្រាប់ទស្សនិកជនរបស់ KhmerPulse ជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ មានភាពពាក់ព័ន្ធកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងបរិបទសកលនិងក្នុងតំបន់។ កាលពីពេលថ្មីៗនេះ សហព័ន្ធជំងឺទឹកនោមផ្អែមអន្តរជាតិ (IDF) និងអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានចេញសេចក្តីរាយការណ៍ព្រមានពីការកើនឡើងជាលំដាប់នៃជំងឺមិនឆ្លង (NCDs) នៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ រួមទាំងកម្ពុជា ដែលជំងឺទឹកនោមផ្អែមជាប្រភេទមួយក្នុងចំណោមនោះ។ តាម Wikipedia និងរបាយការណ៍ព័ត៌មានពី BBC រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានដាក់ចេញផែនការជាតិសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងជំងឺទឹកនោមផ្អែម រួមមានការបង្កើនសិទ្ធិទទួលបានអាំងស៊ុយលីនតម្លៃសមរម្យ និងការពង្រឹងសមត្ថភាពមណ្ឌលសុខភាពបឋម ប៉ុន្តែការអនុវត្តនៅតែជាបញ្ហាប្រឈម។

បច្ចេកវិទ្យាវេជ្ជសាស្ត្រសម្រាប់ប្រភេទទី១ ក៏កំពុងវិវត្តយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដែលជាប្រធានបទទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ជាសកល។ ប្រព័ន្ធ "លំពែងសិប្បនិម្មិត" (artificial pancreas) ដែលភ្ជាប់ CGM និងស្នប់អាំងស៊ុយលីនដោយស្វ័យប្រវត្តិ កំពុងត្រូវបានសាកល្បងនិងដាក់ឱ្យប្រើនៅប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ ហើយអាចកាត់បន្ថយបន្ទុកគ្រប់គ្រងប្រចាំថ្ងៃយ៉ាងច្រើន។ ទន្ទឹមនឹងនេះ យុទ្ធនាការ #insulin4all បន្តទទួលបានការគាំទ្រតាមបណ្តាញសង្គម ដើម្បីជំរុញឱ្យក្រុមហ៊ុនឱសថនិងរដ្ឋាភិបាលកាត់បន្ថយតម្លៃអាំងស៊ុយលីន។ តាមការរាយការណ៍ពី Wikipedia ការស្រាវជ្រាវថ្មីៗផ្តោតលើការការពារដោយថ្នាំការពារប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ (immunotherapy) និងការប្តូរកោសិកាដើម (stem cell transplant) ដែលអាចផ្តល់ក្តីសង្ឃឹមក្នុងការព្យាបាលជាសះស្បើយនៅពេលអនាគត។ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះធ្វើឱ្យជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ ក្លាយជាប្រធានបទដែលមិនអាចមើលរំលងបាននៅក្នុងទំព័រព័ត៌មានសុខភាពសកល។