ជំងឺទឹកនោមផ្អែម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ជំងឺទឹកនោមផ្អែម (Diabetes mellitus) គឺជាក្រុមជំងឺប្រព័ន្ធក្រពេញ (endocrine) ដែលកើតមានជាទូទៅ ហើយមានលក្ខណៈដោយកំហាប់ជាតិស្ករក្នុងឈាម (blood glucose) ខ្ពស់ជាប្រចាំ។ មូលហេតុចម្បងគឺការផលិតអរម៉ូនអាំងស៊ុយលីនដោយលំពាំង (pancreas) មិនបានគ្រប់គ្រាន់ ឬភាពមិនធ្វើប្រតិកម្មរបស់កោសិកាចំពោះអាំងស៊ុយលីន ដែលគេស្គាល់ថាជាភាពធន់នឹងអាំងស៊ុយលីន (insulin resistance)។ រោគសញ្ញាបុរាណរួមមានការនោមញឹក (polyuria) ស្រេកទឹកខ្លាំង (polydipsia) និងឃ្លានអាហារខ្លាំង (polyphagia) ព្រមទាំងស្រកទម្ងន់ និងភ្នែកព្រិលៗ។ ប្រសិនបើមិនបានព្យាបាលឱ្យបានត្រឹមត្រូវទេ ជំងឺនេះអាចឈានទៅរកផលវិបាកធ្ងន់ធ្ងរដល់សុខភាពជាច្រើន រួមមានជំងឺប្រព័ន្ធសរសៃឈាមបេះដូង (cardiovascular disease) ការខូចតម្រងនោម (nephropathy) ភ្នែក (retinopathy) និងប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ (neuropathy) ដែលអាចនាំទៅរកពិការភាព ឬស្លាប់។

ជំងឺនេះចែកចេញជាច្រើនប្រភេទ ដោយប្រភេទទូទៅបំផុតគឺប្រភេទ១ (Type 1) ដែលបណ្តាលមកពីប្រព័ន្ធភាពស៊ាំវាយប្រហារកោសិកាបេតានៅក្នុងលំពាំងដែលផលិតអាំងស៊ុយលីន និងប្រភេទ២ (Type 2) ដែលភាគច្រើនទាក់ទងនឹងភាពធន់នឹងអាំងស៊ុយលីន និងការថយចុះនៃការផលិតអាំងស៊ុយលីនតាមពេលវេលា។ ក៏មានប្រភេទជំងឺទឹកនោមផ្អែមពេលមានគគ៌ (gestational diabetes) ដែលកើតឡើងចំពោះស្ត្រីមានគគ៌ផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមទិន្នន័យដែលចងក្រងដោយវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ២០១៤ អត្រាប្រេវ៉ាឡង់សាកលនៃជំងឺទឹកនោមផ្អែមក្នុងចំណោមមនុស្សពេញវ័យមានចំនួន ៩,២%។ ការចែកចាយមានលក្ខណៈមិនស្មើគ្នាតាមភូមិភាគ ដោយតំបន់ដែលមានអត្រាខ្ពស់ជាងគេរួមមាន មជ្ឈិមបូព៌ា (ដូចជាអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត) កោះនៅប៉ាស៊ីហ្វិក និងប្រទេសមួយចំនួននៅអាមេរិកកណ្តាល។ យោងតាមវិគីភីឌាដែលដកស្រង់ពីរបាយការណ៍របស់អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ប្រទេសដែលមានចំណូលទាបនិងមធ្យមឥឡូវនេះបានក្លាយជាចំណុចកណ្តាលនៃជំងឺរាតត្បាតនេះ ដោយមានជាង ៨០% នៃករណីស្លាប់ដោយជំងឺទឹកនោមផ្អែមកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសទាំងនេះ។

កត្តាប្រជាសាស្ត្រដូចជា ភាពចាស់នៃប្រជាជន ការកើនឡើងនៃភាពធាត់ និងការផ្លាស់ប្តូររបបអាហារទៅរកអាហារកែច្នៃ បានធ្វើឱ្យអត្រាកើតជំងឺកើនឡើង។ នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពិសេសប្រទេសកម្ពុជា វៀតណាម និងថៃ អត្រាជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទ២ កើនឡើងយ៉ាងគំហុក ដែលផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងរបៀបរស់នៅបែបទីក្រុង។ យោងតាមវិគីភីឌា ក្រុមជនជាតិខ្លះ ដូចជាជនជាតិដើមអាមេរិកកាំង និងប្រជាជននៅអាស៊ីខាងត្បូង មានភាពប្រឈមខ្ពស់ដោយសារកត្តាហ្សែន និងរបៀបរស់នៅ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

យោងតាមវិគីភីឌា កំណត់ត្រាបុរាណបំផុតអំពីជំងឺដែលមានរោគសញ្ញាដូចជំងឺទឹកនោមផ្អែម មានតាំងពីសម័យអេហ្ស៊ីបបុរាណ ប្រហែលឆ្នាំ ១៥០០ មុនគ.ស.។ គម្ពីរវេជ្ជសាស្ត្រឥណ្ឌាបានពណ៌នាពីជំងឺ “madhumeha” ដែលមានន័យថា “ទឹកនោមផ្អែម”។ គ្រូពេទ្យក្រិក Aretaeus of Cappadocia (សតវត្សរ៍ទី២ គ.ស.) បានប្រើពាក្យ “diabetes” ជាលើកដំបូង ដោយមានន័យថា “ហូរឆ្លងកាត់” សំដៅទៅលើការនោមយ៉ាងច្រើន។

ចំណុចរបត់សំខាន់ក្នុងការព្យាបាលបានមកដល់នៅឆ្នាំ១៩២១ នៅពេលដែលលោក Frederick Banting និងលោក Charles Best បានញែកអរម៉ូនអាំងស៊ុយលីនពីលំពាំងរបស់សត្វ ហើយប្រើវាដោយជោគជ័យលើអ្នកជំងឺ។ ការរកឃើញនេះបាននាំឱ្យពួកគេទទួលបានរង្វាន់ណូបែលផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រនៅឆ្នាំ១៩២៣។ ការស្រាវជ្រាវជាបន្តបានបង្ហាញពីភាពខុសគ្នារវាងប្រភេទជំងឺ ជាពិសេសការកំណត់ថាប្រភេទ១ គឺជាជំងឺអូតូអ៊ីមមុយន ហើយប្រភេទ២ ទាក់ទងនឹងភាពធន់នឹងអាំងស៊ុយលីន ដែលត្រូវបានពន្យល់ច្បាស់លាស់នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០-៦០។ ការអភិវឌ្ឍអាំងស៊ុយលីនសំយោគក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៨ បានធ្វើឱ្យការព្យាបាលកាន់តែមានសុវត្ថិភាព និងប្រសិទ្ធភាព។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺទឹកនោមផ្អែមបង្កបន្ទុកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលសកល។ យោងតាមវិគីភីឌា ការចំណាយប៉ាន់ស្មានសកលសម្រាប់ការព្យាបាលជំងឺនេះ និងផលវិបាករបស់វា មានចំនួនរាប់រយកោដដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។ ថ្លៃថ្នាំអាំងស៊ុយលីនបានកើនឡើងនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន ដែលធ្វើឱ្យអ្នកជំងឺមួយចំនួនមិនអាចទិញបាន ពិសេសនៅក្នុងប្រទេសក្រីក្រ។ ការបាត់បង់ផលិតភាពការងារដោយសារពិការភាព និងការស្លាប់មុនអាយុក៏ជាកត្តាបន្ថែមបន្ទុកដល់សេដ្ឋកិច្ចគ្រួសារ និងជាតិ។

តាមទស្សនៈវប្បធម៌ ទម្លាប់បរិភោគបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងនៅទូទាំងពិភពលោក ជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃការទទួលទានភេសជ្ជៈផ្អែម អាហាររហ័ស និងអាហារកែច្នៃសម្បូរជាតិស្ករ។ នៅប្រទេសកម្ពុជា ការផ្លាស់ប្តូរពីម្ហូបប្រពៃណីដែលមានជាតិសរសៃខ្ពស់ ទៅជារបបអាហារសម្បូរកាបូអ៊ីដ្រាតសាមញ្ញ និងការថយចុះសកម្មភាពរាងកាយ ដោយសារការរីកចម្រើននៃជីវភាពទីក្រុង បានធ្វើឱ្យជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទ២ កើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ យុទ្ធនាការអប់រំសុខភាពស្តីពីរបបអាហារ និងការហាត់ប្រាណ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាឧបករណ៍ដ៏មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងនិន្នាការនេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ២១ ជំងឺទឹកនោមផ្អែមត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) និងអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ទទួលស្គាល់ថាជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយ ដោយគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព (SDGs) របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ បានកំណត់កាត់បន្ថយការស្លាប់មុនអាយុពីជំងឺមិនឆ្លង (NCDs) រួមទាំងទឹកនោមផ្អែម ឱ្យបាន ១/៣ នៅឆ្នាំ ២០៣០។ ក្នុងអំឡុងជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ អ្នកជំងឺទឹកនោមផ្អែម ជាពិសេសអ្នកដែលមានកម្រិតស្ករមិនទៀងទាត់ ត្រូវបានរកឃើញថាប្រឈមនឹងហានិភ័យខ្ពស់នៃរោគសញ្ញាធ្ងន់ធ្ងរ និងការស្លាប់។

ទន្ទឹមនឹងនេះ ការរីកចម្រើនខាងបច្ចេកវិទ្យាបាននាំមកនូវដំណោះស្រាយថ្មីៗ៖ ឧបករណ៍តាមដានជាតិស្ករជាបន្ត (CGM) ម៉ាស៊ីនបូមអាំងស៊ុយលីនស្វ័យប្រវត្តិ និងការស្រាវជ្រាវឆ្ពោះទៅរកការព្យាបាលដោយប្រើកោសិកាដើម (stem cell) និងវិធីសាស្ត្រការពារប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការបង្កើនការយល់ដឹង កម្មវិធីពិនិត្យជាតិស្ករក្នុងឈាមដោយឥតគិតថ្លៃ និងការអប់រំអំពីរបៀបរស់នៅ គឺជាជំហានដ៏សំខាន់ក្នុងការទប់ទល់នឹងកំណើនជំងឺនេះ។