ឌីអាលីស៊ីស

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ពាក្យ «ឌីអាលីស៊ីស» (Dialysis) គឺជាពាក្យដែលមានន័យច្រើន ដោយភាគច្រើនទាក់ទងទៅនឹងការបំបែកសារធាតុដោយប្រើភ្នាស។ និយមន័យសំខាន់ៗរួមមាន ឌីអាលីស៊ីសក្នុងគីមីវិទ្យា អេឡិចត្រូឌីអាលីស៊ីស ការលាងឈាម (សម្រាប់តម្រងនោម និងថ្លើម) និងជាប្រភេទសត្វល្អិតមួយផងដែរ។

នៅក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា ឌីអាលីស៊ីសគឺជាវិធីសាស្ត្របំបែកម៉ូលេគុលដែលរំលាយក្នុងសូលុយស្យុង ដោយផ្អែកលើអត្រានៃការសាយភាយឆ្លងកាត់ភ្នាសពាក់កណ្តាលជ្រាប (semipermeable membrane)។ ម៉ូលេគុលតូចៗអាចឆ្លងភ្នាសបាន ខណៈម៉ូលេគុលធំៗត្រូវបានទប់ ដែលធ្វើឱ្យបច្ចេកទេសនេះមានប្រយោជន៍ក្នុងការសម្អាតសារធាតុ និងក្នុងការស្រាវជ្រាវជីវគីមី។

អេឡិចត្រូឌីអាលីស៊ីស (Electrodialysis) គឺជាទម្រង់មួយដែលប្រើសក្តានុពលអគ្គិសនីដើម្បីដឹកនាំអ៊ីយ៉ុងអំបិលឆ្លងកាត់ភ្នាសផ្លាស់ប្តូរអ៊ីយ៉ុង ពីសូលុយស្យុងមួយទៅមួយទៀត។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា បច្ចេកវិទ្យានេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការបន្សុទ្ធទឹក ការបន្សាបជាតិប្រៃ និងនៅក្នុងឧស្សាហកម្មផ្សេងៗ។

ការលាងឈាម (Kidney dialysis) គឺជាការអនុវត្តដែលគេស្គាល់ច្រើនជាងគេក្នុងវេជ្ជសាស្ត្រ។ វាជាដំណើរការកម្ចាត់ទឹក សារធាតុរំលាយ និងជាតិពុលចេញពីឈាមរបស់អ្នកជំងឺដែលមានមុខងារតម្រងនោមចុះខ្សោយ។ ការព្យាបាលនេះចម្លងតួនាទីធម្មជាតិរបស់តម្រងនោម និងចាំបាច់សម្រាប់ការរស់រានរបស់អ្នកជំងឺខ្សោយតម្រងនោម។

ប្រភេទសំខាន់ៗនៃការលាងឈាមមានដូចខាងក្រោម៖

• ការលាងឈាមតាមសរសៃ (Hemodialysis)៖ ឈាមត្រូវបានបូមចេញពីរាងកាយ ឆ្លងកាត់ឧបករណ៍ចម្រោះ (dialyzer) ដែលមានភ្នាសពាក់កណ្តាលជ្រាប។ សារធាតុរាវលាងឈាម (dialysate) ហូរនៅម្ខាងទៀតនៃភ្នាស ដើម្បីស្រូបយកជាតិពុល និងទឹកលើស បន្ទាប់មកឈាមស្អាតត្រូវបានត្រឡប់ចូលសរសៃវិញ។
• ការលាងឈាមតាមប្រហោងពោះ (Peritoneal dialysis)៖ សារធាតុរាវពិសេសត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងប្រហោងពោះ ហើយភ្នាសធម្មជាតិ (peritoneum) ដើរតួជាភ្នាសចម្រោះ។ បន្ទាប់ពីទុករយៈពេលមួយឱ្យការផ្លាស់ប្តូរកើតឡើង សារធាតុរាវនោះត្រូវបង្ហូរចេញ ដោយយកជាតិពុលទៅជាមួយ។
• ហេម៉ូហ្វីលត្រាស្យុង (Hemofiltration)៖ ជាបច្ចេកទេសស្រដៀងគ្នា ប៉ុន្តែប្រើយន្តការចម្លងម៉ាស (convection) ជំនួសឱ្យការសាយភាយ ដើម្បីបណ្តេញទឹក និងសារធាតុរំលាយចេញ។

ក្រៅពីការលាងឈាមសម្រាប់តម្រងនោម ក៏មានការលាងឈាមសម្រាប់ថ្លើម (Liver dialysis) ដែរ ដែលជាការព្យាបាលកម្ចាត់ជាតិពុលសម្រាប់អ្នកជំងឺខ្សោយថ្លើម។ ចុងក្រោយ Dialysis ក៏ជាឈ្មោះពួកសត្វល្អិតមួយក្នុងអំបូរ Xylophagidae ដែលជាប្រភេទរុយ ហើយមិនពាក់ព័ន្ធនឹងន័យវេជ្ជសាស្ត្រទេ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ដោយសារពាក្យឌីអាលីស៊ីសមានន័យធំទូលាយ វាមិនមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងណា បច្ចេកវិទ្យាលាងឈាមត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅទូទាំងពិភពលោក ទាំងក្នុងប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ និងកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ យោងតាមវិគីភីឌា អ្នកជំងឺរាប់លាននាក់ដែលមានជំងឺតម្រងនោមរ៉ាំរ៉ៃត្រូវការការព្យាបាលនេះដើម្បីរស់រាន។ ចំពោះសត្វល្អិត Dialysis ពួកវាមានវត្តមាននៅតំបន់ខ្លះនៃពិភពលោក តែមិនមានព័ត៌មានលម្អិតនៅក្នុងឯកសារយោងដើមឡើយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃឌីអាលីស៊ីសមានភាពខុសគ្នាតាមបរិបទនីមួយៗ។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា គោលការណ៍នៃការបំបែកសារធាតុតាមភ្នាសត្រូវបានគេស្គាល់ជាយូរមកហើយ ប៉ុន្តែការអភិវឌ្ឍជាក់ស្តែងបានកើតមានឡើងក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសតវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ។ សម្រាប់ការលាងឈាម ការសាកល្បងដំបូងលើមនុស្សបានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សរ៍ទី២០ ហើយបានវិវត្តជាបន្តបន្ទាប់រហូតក្លាយជាការព្យាបាលស្តង់ដារ។ ចំណែកឯអេឡិចត្រូឌីអាលីស៊ីស ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ ដើម្បីបម្រើឧស្សាហកម្ម។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ការព្យាបាលដោយការលាងឈាមគឺជាចំណែកមួយដ៏ធំនៃចំណាយថែទាំសុខភាពសកល ព្រោះវាទាមទារឧបករណ៍ឯកទេស និងបុគ្គលិកបណ្តុះបណ្តាល។ តាមវិគីភីឌា តម្លៃនៃការលាងឈាមអាចបង្កបន្ទុកធ្ងន់ដល់អ្នកជំងឺ ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសដែលគ្មានប្រព័ន្ធធានាសុខភាពគ្រប់គ្រាន់។ នៅក្នុងវប្បធម៌ ការរស់នៅជាមួយការលាងឈាមអាចប៉ះពាល់ដល់គុណភាពជីវិត និងសុខភាពផ្លូវចិត្តរបស់អ្នកជំងឺ ព្រោះពួកគេត្រូវប្រកាន់ខ្ជាប់របបព្យាបាលយ៉ាងតឹងរឹង។ ទន្ទឹមនេះ ឌីអាលីស៊ីសក្នុងគីមីវិទ្យាមានសារៈសំខាន់ចំពោះការស្រាវជ្រាវ និងផលិតឱសថ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ននេះ តម្រូវការលាងឈាមកំពុងកើនឡើងជាលំដាប់ ដោយសារអត្រាជំងឺទឹកនោមផ្អែម និងសម្ពាធឈាមខ្ពស់កើនឡើងនៅទូទាំងពិភពលោក។ ការស្រាវជ្រាវបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗ ដូចជាឧបករណ៍លាងឈាមចល័ត និងតម្រងនោមសិប្បនិម្មិត កំពុងត្រូវបានអភិវឌ្ឍ ដើម្បីផ្តល់ភាពងាយស្រួលដល់អ្នកជំងឺ។ លើសពីនេះ អេឡិចត្រូឌីអាលីស៊ីសកំពុងដើរតួសំខាន់ក្នុងការដោះស្រាយវិបត្តិទឹកស្អាត និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីប្រធានបទនេះមានសារៈសំខាន់ ព្រោះជំងឺតម្រងនោមរ៉ាំរ៉ៃក៏ជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈដែលកំពុងកើនឡើងនៅកម្ពុជាដែរ។