ដាយណូស័រ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ដាយណូស័រគឺជាក្រុមសត្វល្មូនមានច្រើនប្រភេទ ដែលស្ថិតនៅក្នុងក្លូប Dinosauria ។ ពួកវាបានរស់នៅពាសពេញសម័យមីសូសូអ៊ីក (Mesozoic) ដោយចាប់ផ្តើមលេចឡើងនៅដើមសម័យទ្រៀសស៊ីក (Triassic)។ ក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ផុតពូជ Triassic-Jurassic កាលពី ២០១.៣ លានឆ្នាំមុន ដាយណូស័របានក្លាយជាសត្វឆ្អឹងកងលើគោកដែលមានឥទ្ធិពលបំផុត ហើយឥទ្ធិពលនេះបានបន្តរហូតដល់ចុងសម័យក្រិតតាសេស (Cretaceous)។

វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ទៀតថា កំណត់ត្រាហ្វូស៊ីលបង្ហាញថាសត្វស្លាបគឺជាដាយណូស័រដែលមានរោម ដោយវិវត្តចេញពីក្រុមថេរ៉ូផត (theropod) ក្នុងសម័យ Jurassic ចុង។ សត្វស្លាបគឺជាពូជដាយណូស័រតែមួយគត់ដែលនៅរស់រានមានជីវិតក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ផុតពូជ Cretaceous-Paleogene ប្រមាណ ៦៦ លានឆ្នាំមុន។ ដូច្នេះ ដាយណូស័រត្រូវបានបែងចែកជាពីរក្រុមធំៗ គឺដាយណូស័រមានស្លាប (បក្សី) និងដាយណូស័រមិនមែនស្លាបដែលបានផុតពូជ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

នៅដើមសម័យមីសូសូអ៊ីក ទ្វីបទាំងអស់នៅលើផែនដីបានតភ្ជាប់គ្នាជាទ្វីបតែមួយធំ ឈ្មោះថា ផង់ជែអា (Pangaea) ។ យោងតាមវិគីភីឌា កត្តានេះបានធ្វើឱ្យដាយណូស័រអាចរីករាលដាលពាសពេញពិភពលោក។ ហ្វូស៊ីលដាយណូស័រត្រូវបានរកឃើញនៅគ្រប់ទ្វីប រួមទាំងទ្វីបអង់តាក់ទិកផង។ អ្នកបុរាណវិទ្យាបានកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រភេទដាយណូស័រជាច្រើន ដែលមានទំហំខុសៗគ្នាខ្លាំង ចាប់ពីប្រភេទតូចបំផុតដូចជា ឃ្មុំហាមីងប៊ឺដ (bee hummingbird) រហូតដល់ប្រភេទធំសម្បើមដូចជា Bruhathkayosaurus ដែលអាចជាសត្វលើគោកធំបំផុតដែលធ្លាប់មាន (យោងតាមរូបភាពពីវិគីភីឌា)។

ទាក់ទងនឹង "ប្រជាជន" ដែលសិក្សាអំពីដាយណូស័រ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដំបូងៗមានដូចជា លោក William Buckland ដែលបានពិពណ៌នា Megalosaurus ក្នុងឆ្នាំ ១៨២៤ និងលោក Sir Richard Owen ដែលបានបង្កើតពាក្យ "Dinosauria" ក្នុងឆ្នាំ ១៨៤២។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃការរកឃើញដាយណូស័រចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩។ តាមការរៀបរាប់របស់វិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ១៨២៤ លោក William Buckland បានពិពណ៌នាអំពី Megalosaurus ដែលជាដាយណូស័រដំបូងគេដែលទទួលបានឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រ។ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ ១៨៤២ លោក Sir Richard Owen បានដឹងថា Megalosaurus, Iguanodon និង Hylaeosaurus មានលក្ខណៈខុសប្លែកពីសត្វល្មូនដទៃ ហើយបានបង្កើតក្រុមថ្មីមួយដោយដាក់ឈ្មោះថា Dinosauria ។

តាមវិគីភីឌា នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ "សង្គ្រាមឆ្អឹង" (Bone Wars) រវាងអ្នកបុរាណវិទ្យាពីររូបគឺលោក Othniel Charles Marsh និងលោក Edward Drinker Cope បាននាំឱ្យមានការរកឃើញដាយណូស័រល្បីៗជាច្រើន។ ដំបូងឡើយ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានគិតថាដាយណូស័រជាសត្វយឺត និងរស់នៅក្នុងទឹក ដូចបង្ហាញក្នុងគំនូរ Brontosaurus ឆ្នាំ ១៨៩៧ ដោយ Charles R. Knight (យោងតាមរូបភាពពីវិគីភីឌា)។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០ "យុគថ្មីនៃដាយណូស័រ" (Dinosaur Renaissance) បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈនេះ។ លោក Robert T. Bakker ជាអ្នកបុរាណវិទ្យាដ៏ល្បី បានតស៊ូមតិថាដាយណូស័រមានឈាមក្តៅ និងមានកាយវិការរហ័សរហួន។ ការស្រាវជ្រាវបន្ថែមបានរកឃើញដាយណូស័រមានរោមដូចជា Sinosauropteryx ដែលបានពង្រឹងទ្រឹស្តីថាសត្វស្លាបគឺជាដាយណូស័រ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ដាយណូស័របានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងធំធេងទៅលើវប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចសកល។ វិគីភីឌាបានឱ្យដឹងថា រូបចម្លាក់ដាយណូស័រទំហំជាក់ស្តែងដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានសាងសង់នៅ Crystal Palace Park ក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍ នៅឆ្នាំ ១៨៥៣។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ការតាំងពិពណ៌ហ្វូស៊ីលដាយណូស័រនៅតាមសារមន្ទីរធំៗ ដូចជាសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រធម្មជាតិនៅទីក្រុងឡុងដ៍ និងសារមន្ទីរប្រវត្តិស្នេហាជាតិអាមេរិក បានទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលរួមចំណែកដល់សេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុក។

ក្នុងវិស័យវប្បធម៌ ដាយណូស័របានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញាប្រជាប្រិយ។ ឧទាហរណ៍ដូចជា ខ្សែភាពយន្ត Jurassic Park បានធ្វើឱ្យមនុស្សជំនាន់ថ្មីចាប់អារម្មណ៍លើសត្វសម័យបុរេប្រវត្តិ។ ការជួញដូរហ្វូស៊ីលដាយណូស័រ ទោះបីជាមានភាពចម្រូងចម្រាសក៏ដោយ ក៏នៅតែជាទីផ្សារដែលមានតម្លៃរាប់លានដុល្លារ។ វិគីភីឌាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការសិក្សាអំពីដាយណូស័រមិនត្រឹមតែជាផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាផ្នែកដ៏សំខាន់នៃវប្បធម៌ប្រជាប្រិយផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការយល់ដឹងបែបទំនើបដែលថាសត្វស្លាបគឺជាដាយណូស័រមានជីវិត បានធ្វើឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ បច្ចុប្បន្ននេះ មានសត្វស្លាបជាង ១ម៉ឺន ១ពាន់ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យពួកវាក្លាយជាក្រុមដាយណូស័រដែលមានភាពចម្រុះបំផុត។ ការសិក្សាអំពីការផុតពូជរបស់ដាយណូស័រមិនមែនស្លាប ដែលបណ្តាលមកពីអាចម៌កធ្លាក់យក្ស (ក្រហូង Chicxulub) កាលពី ៦៦ លានឆ្នាំមុន ក៏ជួយឱ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រយល់ដឹងពីហានិភ័យនៃការផុតពូជដ៏ធំនាពេលអនាគត និងពាក់ព័ន្ធនឹងការការពារភពផែនដីពីគ្រោះថ្នាក់អវកាស។

នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការរកឃើញហ្វូស៊ីលដាយណូស័រថ្មីៗនៅតាមប្រទេសជិតខាង បានធ្វើឱ្យសាធារណជននៅកម្ពុជាកាន់តែចាប់អារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ការស្រាវជ្រាវអំពីដាយណូស័រមានរោមនៅក្នុងប្រទេសចិន បានបំភ្លឺពីការវិវត្តនៃសត្វស្លាប ដែលបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធរវាងដាយណូស័រ និងសត្វដែលយើងឃើញសព្វថ្ងៃ។ ដូច្នេះ ដាយណូស័រមិនមែនគ្រាន់តែជាអតីតកាលប៉ុណ្ណោះទេ តែវាក៏ជាផ្នែកមួយនៃបច្ចុប្បន្នកាលផងដែរ។