ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ឆ្កែ (Canis familiaris) គឺជាសត្វចិញ្ចឹមដែលមានដើមកំណើតពីសត្វចចក។ វាជាប្រភេទសត្វដំបូងគេដែលត្រូវបានមនុស្សធ្វើមាតុភូមិនិវេសន៍ (domestication) កាលពីជាង ១៤ ០០០ ឆ្នាំមុន មុនការអភិវឌ្ឍកសិកម្ម។ ការសិក្សាហ្សែនបានបង្ហាញថា ដំណើរការនេះអាចចាប់ផ្ដើមឡើងពីជាង ២៥ ០០០ ឆ្នាំមុន។

ឆ្កែ និងចចកប្រផេះសម័យថ្មី មានបុព្វបុរសរួមគ្នា។ ដោយសារទំនាក់ទំនងយូរអង្វែងជាមួយមនុស្ស សត្វនេះបានវិវត្តន៍សមត្ថភាពក្នុងការរំលាយអាហារដែលសម្បូរម្សៅ ដែលជាលក្ខណៈមិនសម្រេចសម្រាប់សត្វក្នាយ (canids) ដទៃ។ ការបង្កាត់ពូជដោយជ្រើសរើស (selective breeding) បានបង្កើតនូវភាពចម្រុះនៃពូជដ៏អស្ចារ្យ ដែលមានរូបរាង ទំហំ និងពណ៌ខុសៗគ្នា ចាប់ពីឆ្កែតូចជាងគេដូចជាពូជជីហួរ (Chihuahua) រហូតដល់យក្សដូចជា ហ្គ្រេតដេន (Great Dane)។ លើសពីនេះ ឆ្កែត្រូវបានគេដឹងថាមានអារម្មណ៍ខ្លាំងខាងក្លិន និងការស្ដាប់ ដែលធ្វើឲ្យវាមានប្រយោជន៍ក្នុងការបរបាញ់ និងការស្វែងរក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ជាមួយមនុស្ស ឆ្កែបានសាយភាយទៅកាន់គ្រប់ទ្វីបទាំងអស់ លើកលែងតែតំបន់អង់តាក់ទិកដែលគ្មានមនុស្សរស់នៅ។ ពួកវារស់នៅក្នុងបរិស្ថានផ្សេងៗគ្នា ចាប់ពីទីក្រុងដែលមានមនុស្សកុះករ រហូតដល់តំបន់ជនបទដាច់ស្រយាល និងតំបន់មានអាកាសធាតុធ្ងន់ធ្ងរ ដូចជាវាលទឹកកកស៊ីប៊ែរី ឬវាលខ្សាច់ក្តៅហែង។ ឆ្កែពូជផ្សេងៗបានសម្របខ្លួនដើម្បីទប់ទល់នឹងលក្ខខណ្ឌទាំងនេះ៖ ឧទាហរណ៍ ពូជស៊ីប៊ែរៀនហាស្គី (Siberian Husky) មានស្រទាប់រោមក្រាស់សម្រាប់ការពារត្រជាក់ ខណៈពូជខ្លីរោមមួយចំនួនសមស្របសម្រាប់អាកាសធាតុក្តៅ។ ទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្សនិងឆ្កែក៏ជាទម្រង់ស៊ីមបូស៊ីស (symbiosis) ដ៏ជោគជ័យមួយដែរ។

យោងតាមវិគីភីឌា ឆ្កែគឺជាសត្វដែលមានការប្រែប្រួលរូបរាងច្រើនជាងគេក្នុងចំណោមថនិកសត្វ។ ចំនួនសត្វឆ្កែនៅទូទាំងពិភពលោកត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានរាប់រយលានក្បាល ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងឆ្កែចិញ្ចឹម ឆ្កែវង្វេង និងឆ្កែព្រៃពាក់កណ្ដាល (feral dogs)។ ទោះបីជាមិនមានទិន្នន័យច្បាស់លាស់ក៏ដោយ ក៏ឆ្កែត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសត្វចិញ្ចឹមដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេបង្អស់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការធ្វើមាតុភូមិនិវេសន៍ឆ្កែបានកើតឡើងនៅសម័យ Late Pleistocene ដោយក្រុមមនុស្សដែលរស់នៅដោយការប្រមាញ់និងប្រមូលផ្ដុំ។ ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាបង្ហាញថា ឆ្កែបានរស់នៅរួមជាមួយមនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១៤ ០០០ ឆ្នាំមុន ដោយផ្អែកលើហ្វូស៊ីលគ្រោងឆ្អឹងដែលត្រូវបានរកឃើញនៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ី។ ការស្រាវជ្រាវហ្សែនទំនើបបានបង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនៃដំណើរការនេះ ហើយបានឲ្យដឹងថាការតភ្ជាប់រវាងមនុស្សនិងចចកអាចចាប់ផ្ដើមតាំងពីជាង ២៥ ០០០ ឆ្នាំមកហើយ។

អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅតែជជែកដេញដោលអំពីទីតាំងពិតប្រាកដនៃការធ្វើមាតុភូមិនិវេសន៍ដំបូងឡើយ ដោយមានបេក្ខភាពពីតំបន់អឺរ៉ុប អាស៊ីកណ្តាល និងអាស៊ីខាងកើត។ ក្រោយមក មនុស្សបានបន្តបង្កាត់ពូជឆ្កែដើម្បីឲ្យស័ក្ដិសមនឹងតួនាទីផ្សេងៗ ដូចជាការបរបាញ់ ការយាម ការឃ្វាលសត្វ និងការធ្វើជាមិត្ត។ ការជ្រើសរើសលក្ខណៈនេះបានធ្វើឲ្យមានការបែងចែកពូជយ៉ាងច្រើន ដែលនាំឲ្យមានភាពខុសគ្នាខាងរចនាសម្ព័ន្ធលលាដ៍ក្បាល ដូចដែលឃើញក្នុងរូបភាពប្រៀបធៀបរវាងលលាដ៍ក្បាលរបស់ពូជភីក (Pug) និងពូជរ៉ូតវ៉លឡឺ (Rottweiler) ជាដើម។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ឆ្កែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចមនុស្សតាំងពីយូរយាណាស់មកហើយ។ ពួកវាត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ការបរបាញ់ ការយាមផ្ទះ ការឃ្វាលហ្វូងសត្វ និងការទាញរទេះនៅតំបន់ទឹកកក។ ក្នុងយុគសម័យទំនើប ឆ្កែបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃកងកម្លាំងសន្តិសុខ ដូចជាប៉ូលីស និងយោធា សម្រាប់ការស្វែងរកគ្រឿងញៀន និងជនសង្ស័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ឆ្កែបម្រើ (service dogs) ជួយជនពិការភ្នែក និងអ្នកដែលមានបញ្ហាសុខភាព។

ក្នុងវិស័យវប្បធម៌ ឆ្កែបានលេចឡើងក្នុងសិល្បៈ អក្សរសាស្ត្រ និងសាសនានៃអរិយធម៌ជាច្រើន។ ក្នុងទេវកថាក្រិក សឺប៊ែកឺស (Cerberus) គឺជាឆ្កែយាមទ្វារនរក ហើយត្រូវបានគូរដោយវិចិត្រករ William Blake។ នៅអេហ្ស៊ីបបុរាណ ព្រះអានូប៊ីស (Anubis) មានរូបរាងជាមនុស្សក្បាលឆ្កែ។ សព្វថ្ងៃនេះ ឧស្សាហកម្មសត្វចិញ្ចឹម ដែលរួមមានអាហារឆ្កែ ការព្យាបាលពេទ្យ និងកន្លែងថែទាំ គឺជាវិស័យសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំមួយនៅទូទាំងពិភពលោក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងសតវត្សទី ២១ ឆ្កែបានក្លាយជាសត្វចិញ្ចឹមដែលមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងជាងពេលណាទាំងអស់។ ការសិក្សាបានបង្ហាញថា ការមានឆ្កែជាដៃគូអាចជួយកាត់បន្ថយស្ត្រេស បង្កើនសកម្មភាពរាងកាយ និងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់សុខភាពផ្លូវចិត្ត។ ក្នុងវិស័យស្រាវជ្រាវ ឆ្កែត្រូវបានប្រើសម្រាប់សិក្សាអំពីជីវវិទ្យា និងចិត្តវិទ្យា។

ទន្ទឹមនឹងនេះ មានបញ្ហាប្រឈមមួយចំនួន ដូចជាការគ្រប់គ្រងឆ្កែវង្វេង ការការពារជំងឺឆ្កួត (rabies) និងការប្រឆាំងនឹងការបង្កាត់ពូជដែលនាំឲ្យខូចសុខភាពសត្វ។ នៅកម្ពុជា ឆ្កែមានតួនាទីជាសត្វចិញ្ចឹម និងឆ្មាំផ្ទះ ស្របពេលដែលជំងឺឆ្កួតនៅតែជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈដ៏សំខាន់។ អង្គការអន្តរជាតិ និងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាកំពុងខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីគ្រប់គ្រងចំនួនឆ្កែវង្វេង និងចាក់វ៉ាក់សាំងការពារ។