អាហ្វ្រិកខាងកើត

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អាហ្វ្រិកខាងកើត គឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែលមានទីតាំងនៅត្រើយខាងកើតនៃទ្វីបនេះ។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា តំបន់នេះត្រូវបានកំណត់ដោយគ្រោងការណ៍ចំណាត់ថ្នាក់របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយរួមបញ្ចូលរដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ១៩ និងដែនដីចំនួន ៤។ តំបន់នេះមានព្រំប្រទល់គ្របដណ្តប់តំបន់ស្នែងអាហ្វ្រិក (Horn of Africa) នៅភាគខាងជើង តំបន់បឹងធំៗអាហ្វ្រិក (African Great Lakes) នៅភាគខាងលិច ឆ្នេរមហាសមុទ្រឥណ្ឌានៅខាងកើត និងតំបន់អាហ្វ្រិកភាគអាគ្នេយ៍នៅខាងត្បូង។ ក្នុងនោះមានប្រទេសសំខាន់ៗដូចជា អេត្យូពី កេនយ៉ា តង់ហ្សានី អ៊ូហ្គង់ដា រវ៉ាន់ដា ប៊ូរុនឌី សូម៉ាលី ស៊ូដង់ខាងត្បូង ម៉ូសំប៊ិក និងម៉ាដាហ្កាស្ការ ជាដើម។

អាហ្វ្រិកខាងកើតមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីល្បាញជាលំយោលនៃមនុស្សជាតិ ព្រោះជាកន្លែងដែលគេបានរកឃើញហ្វូស៊ីលមនុស្សបុរាណជាច្រើន រួមទាំង "Lucy" (Australopithecus afarensis) ដែលមានអាយុប្រហែល ៣.២ លានឆ្នាំ។ កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែប រួមជាមួយភាពចម្រុះជនជាតិ និងភាសា ធ្វើឲ្យតំបន់នេះក្លាយជាតំបន់សិក្សាដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកបុរាណវិទ្យា អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងភ្ញៀវទេសចរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភូមិសាស្ត្រនៃអាហ្វ្រិកខាងកើតសម្បូរទៅដោយលក្ខណៈចម្រុះ រាប់ចាប់ពីវាលខ្សាច់ពាក់កណ្តាលនៅប្រទេសសូម៉ាលី រហូតដល់ព្រៃត្រូពិចក្រាស់ និងតំបន់បឹងទឹកសាបធំៗ។ ខ្សែជ្រលងប្រេះឆាអាហ្វ្រិកដ៏ធំ (Great Rift Valley) បានឆ្លងកាត់តំបន់នេះ បង្កើតបានជាបឹងវិចតូរៀ បឹងតង់ញ៉ីកា និងបឹងម៉ាឡាវី ដែលជាប្រភពទឹកសាបដ៏សំខាន់។ ភ្នំភ្លើង Ol Doinyo Lengai នៅភាគខាងជើងតង់ហ្សានី ជាភ្នំភ្លើងដែលនៅសកម្ម និងជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរ។ ឧទ្យានជាតិតារ៉ង់ហ្គារ៉េបង្ហាញពីទេសភាពវាលស្មៅសាពេនី ដែលជាជម្រកសត្វព្រៃធំៗដូចជា ដំរី តោ និងសត្វស្វាង។ ឆ្នេរសមុទ្រមហាសមុទ្រឥណ្ឌាផ្តល់ផ្លូវនេសាទ និងពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសមុទ្រជាយូរមកហើយ។

ខាងផ្នែកប្រជាជន អាហ្វ្រិកខាងកើតគឺជាជម្រកនៃក្រុមជនជាតិច្រើនជាង ២០០ ក្រុម ដែលនិយាយភាសាផ្សេងៗគ្នា។ ជនជាតិហាដហ្សានៅតង់ហ្សានី ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកូនចៅនៃប្រជាជនដើមដែលជាអ្នកប្រមាញ់និងប្រមូលផលពីមុនការពង្រីកឥទ្ធិពលនៃជនជាតិបានទូ (Bantu)។ ជនជាតិមឺស៊ីនៅអេត្យូពី មានវប្បធម៌ប្លែកៗដូចជាការតុបតែងមុខមាត់។ ជនជាតិម៉ាឡាហ្គាស៊ីនៅម៉ាដាហ្កាស្ការ មានដើមកំណើតចម្រុះពីប្រជាជនអូស្ត្រូណេស៊ី និងបានទូ ដែលបង្ហាញពីការធ្វើដំណើរឆ្លងសមុទ្រតាំងពីយូរលង់មកហើយ។ ភាពចម្រុះនេះបានបង្កើតបានជាផ្ទាំងវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបនៅក្នុងតំបន់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើតចាប់ផ្តើមរាប់លានឆ្នាំមកហើយ ជាមួយនឹងដានដំបូងនៃការដើរលើជើងពីររបស់មនុស្ស។ ហ្វូស៊ីល Lucy រកឃើញនៅអេត្យូពី ជាភស្តុតាងដ៏សំខាន់។ កាលពីសម័យបុរេប្រវត្តិ មនុស្សបានប្រើប្រាស់ច្រកបាប-អិល-ម៉ាន់ដេប (Bab-el-Mandeb) ដើម្បីធ្វើចំណាកស្រុកពីទ្វីបអាហ្វ្រិកទៅកាន់ទ្វីបអាស៊ី នៅពេលដែលទឹកសមុទ្រនៅទាបជាង។ ការរកឃើញឧបករណ៍ដែកដំបូងនៅអាហ្វ្រិកខាងកើត និងភាគខាងត្បូង ឆ្លុះបញ្ចាំងពីការរីកសាយនៃបច្ចេកវិទ្យាដែកតាមរយៈការធ្វើចំណាកស្រុករបស់ជនជាតិបានទូ។

ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រថតទុក តំបន់នេះបានបង្កើតទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយអរិយធម៌បរទេស។ បេសកកម្មរបស់មហាក្សត្រី Hatshepsut ទៅកាន់ដែនដីពុន (Land of Punt) ត្រូវបានចារឹកនៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទអេហ្ស៊ីបបុរាណ ដែលបង្ហាញពីការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងក្រអូប មាស និងសត្វចម្លែកៗ។ អាណាចក្រអេត្យូពីបានរីកចម្រើនជាមួយស្នាដៃទស្សនវិជ្ជាដូចជារបស់ Zara Yaqob នៅសតវត្សទី១៧។ ឆ្នេរសមុទ្រស្វាហ៊ីលី (Swahili) បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មដ៏អ៊ូអរ ដោយភ្ជាប់អាហ្វ្រិកជាមួយពិភពអារ៉ាប់ ពែរ្ស ឥណ្ឌា និងចិន។ ទីក្រុងដូចជា គីល្វ៉ា មុំបាសា និងហ្សង់ហ្ស៊ីបា ជាកំពង់ផែសំខាន់ៗ។ ទោះយ៉ាងណា ពាណិជ្ជកម្មនេះក៏រួមបញ្ចូលការជួញដូរទាសករដោយពួកឈ្មួញអារ៉ាប់-ស្វាហ៊ីលី ដែលបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សង្គមក្នុងតំបន់ ដូចឃើញក្នុងរូបភាពនៅទន្លេរូវូម៉ា។

ការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុបបានផ្លាស់ប្តូរតំបន់នេះយ៉ាងខ្លាំង។ អ្នករុករកព័រទុយហ្គាល់បានកាន់កាប់កោះម៉ូសំប៊ិកនៅចុងសតវត្សទី១៥។ នៅសតវត្សទី១៩ មហាអំណាចអឺរ៉ុបបានប្រជែងយកអាណានិគម ដែលនាំឲ្យអាល្លឺម៉ង់គ្រប់គ្រងតង់ហ្កាញីកា (Tanganyika) និងអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងកេនយ៉ា និងអ៊ូហ្គង់ដា។ ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ យុទ្ធនាការអាហ្វ្រិកខាងកើតបានកើតឡើង ដោយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានប្រយុទ្ធជាមួយកងកម្លាំងអង់គ្លេស និងព័រទុយហ្គាល់។ សមរភូមិង៉ូម៉ាណូនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧ ជាឧទាហរណ៍មួយ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៦ កងទ័ពអ៊ីតាលីបានកាន់កាប់អេត្យូពី ដោយហែក្បួនចូលក្រុងអាឌីសអាបាបា។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រទេសជាច្រើនទទួលបានឯករាជ្យនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ ប៉ុន្តែស្នាមរបួសពីអាណានិគមនិយមបានបន្សល់ទុកនូវជម្លោះជាតិសាសន៍ រួមទាំងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅរវ៉ាន់ដាឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលបណ្តាលឲ្យមនុស្សជាង ៥,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងព្រះវិហារតែមួយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនៃបណ្តាប្រទេសក្នុងអាហ្វ្រិកខាងកើតមានមូលដ្ឋានលើវិស័យកសិកម្ម ការចិញ្ចឹមសត្វ និងកាន់តែខ្លាំងឡើងលើសេវាកម្ម និងបច្ចេកវិទ្យា។ ទីក្រុងណៃរ៉ូប៊ី រដ្ឋធានីកេនយ៉ា ត្រូវបានចាត់ទុកជាមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុដ៏សំខាន់មួយ ដោយមានទីស្នាក់ការក្រុមហ៊ុនពហុជាតិ។ វិស័យទេសចរណ៍ដើរតួនាទីយ៉ាងធំ ដោយផ្អែកលើឧទ្យានជាតិដូចជា តារ៉ង់ហ្គារ៉េ និងភ្នំភ្លើង Ol Doinyo Lengai ដែលទាក់ទាញភ្ញៀវមកពីជុំវិញពិភពលោក។ ការនាំចេញផលិតផលកសិកម្មដូចជា កាហ្វេ តែ សណ្តែក និងផ្កា ក៏រួមចំណែកដល់សេដ្ឋកិច្ចជាតិផងដែរ។ ទោះបីយ៉ាងនេះ ប្រទេសជាច្រើននៅតែប្រឈមនឹងភាពក្រីក្រ អតិផរណា និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់។

វប្បធម៌នៅអាហ្វ្រិកខាងកើតគឺសម្បូរបែប និងចម្រុះពណ៌។ ពិធីបុណ្យសាសនាដូចជា ធីមកាត (Timkat) នៅអេត្យូពី ជាការប្រារព្ធពិធីជ្រមុជទឹកដ៏ធំ ដែលទាក់ទាញអ្នកចូលរួមរាប់ពាន់នាក់។ ពិធីលោតគោរបស់ជនជាតិហាម៉ា (Hamar) គឺជាទំនៀមទម្លាប់ឈានចូលវ័យពេញវ័យដ៏ពិសេស។ ក្រុមជនជាតិនីមួយៗមានស្ទីលសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ តន្ត្រី និងរបាំផ្ទាល់ខ្លួន។ រូបថតជនជាតិមឺស៊ី និងម៉ាឡាហ្គាស៊ី ឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពចម្រុះនេះ។ តំបន់នេះក៏ជាកន្លែងនៃសាសនាផ្សេងៗ រួមទាំងគ្រិស្តសាសនា (ជាពិសេសនៅអេត្យូពី) អ៊ីស្លាម (នៅតាមឆ្នេរ) និងជំនឿប្រពៃណីនិយម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

.jpg/1280px-Manif_pour_Tigray-15_(51252779992).jpg) ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងឆាកអន្តរជាតិសតវត្សទី២១ អាហ្វ្រិកខាងកើតនៅតែជាតំបន់ដែលមានការយកចិត្តទុកដាក់ខ្ពស់ដោយសារជម្លោះ និងវឌ្ឍនភាព។ សង្គ្រាមធីហ្គ្រាយ (Tigray) នៅភាគខាងជើងអេត្យូពី ដែលផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ២០២០ បានបង្កឲ្យមានវិបត្តិមនុស្សធម៌ធ្ងន់ធ្ងរ និងការចោទប្រកាន់ពីឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម ដែលនាំឲ្យមានការតវ៉ាជាអន្តរជាតិដូចឃើញក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១។ ស៊ូដង់ខាងត្បូង ដែលទើបទទួលឯករាជ្យនៅឆ្នាំ២០១១ បន្តជួបប្រឈមនឹងអស្ថិរភាពនយោបាយ អំពើហិង្សា និងវិបត្តិជនភៀសខ្លួន។ រូបថតបុរសម្នាក់កាន់កាំភ្លើងនៅឆ្នាំ២០១១ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពតានតឹងដែលកើតមាន។

ទោះជាយ៉ាងណា តំបន់នេះក៏មានសញ្ញាវិជ្ជមានដែរ៖ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចនៅកេនយ៉ា និងអេត្យូពី ការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរកសន្តិភាពនៅក្នុងតំបន់។ កេរ្តិ៍ដំណែលបុរាណវិទ្យាដូចជា Lucy បន្តទាក់ទាញអ្នកស្រាវជ្រាវ និងភ្ញៀវទេសចរ ខណៈដែលឧទ្យានជាតិនានាកំពុងត្រូវបានអភិរក្ស។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse អាហ្វ្រិកខាងកើតមិនត្រឹមតែជាលំយោលនៃមនុស្សជាតិប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាតំបន់ដែលប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ និងបញ្ហាប្រឈមសម័យទំនើបជួបប្រសព្វគ្នា ផ្តល់មេរៀនអំពីភាពធន់ និងការសម្របខ្លួនរបស់មនុស្សជាតិ។