ព្រះសហគមន៍គ្រិស្តអូស្សូដក់ខាងកើត

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វានុក្រមវិគីភីឌា ព្រះសហគមន៍គ្រិស្តអូស្សូដក់ខាងកើត (Eastern Orthodox Church) គឺជាសមាគមនៃព្រះសហគមន៍គ្រិស្តសាសនិកភាគខាងកើត ដែលមានការគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង (autocephalous) ប៉ុន្តែរួបរួមគ្នាក្នុងលទ្ធិសេចក្តីជំនឿនិងពិធីបុណ្យសាសនា។ វាត្រូវបានគេស្គាល់ជាផ្លូវការថា វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់កាតូលិក ហើយជារឿយៗគេហៅថា វិហារគ្រិស្តក្រិកអូស្សូដក់ ឬសាមញ្ញថា វិហារអូស្សូដក់។ គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២០ ព្រះសហគមន៍នេះមានសមាជិកប្រមាណ ២២០ លាននាក់ ដែលធ្វើឲ្យវាក្លាយជាក្រុមគ្រិស្តសាសនាធំជាងគេទីពីរលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីវិហារកាតូលិក។ ព្រះសហគមន៍នេះមិនមានប្រមុខតែមួយដូចសម្តេចប៉ាបទេ ប៉ុន្តែមានអយ្យកោឯករាជ្យជាច្រើនដឹកនាំព្រះសហគមន៍នីមួយៗ ដោយអយ្យកោអេគុមេនិចនៃកុងស្តង់ទីនូបលមានតួនាទីជាប្រមុខកិត្តិយស។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សមាជិកភាគច្រើននៃព្រះសហគមន៍នេះស្ថិតនៅអឺរ៉ុបខាងកើត ជាពិសេសក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន ក្រិក ស៊ែប៊ី រ៉ូម៉ានី ប៊ុលហ្គារី និងហ្សកហ្ស៊ី។ វាក៏មានសាសនាចក្រប្រពៃណីនៅមជ្ឈិមបូព៌ាដូចជា សាសនាចក្រអង់ទីយ៉ូក យេរូសាឡឹម និងអាឡិចសង់ឌ្រី។ ក្រៅពីនេះ សហគមន៍បរទេស (diaspora) បានពង្រីកខ្លួនទៅអឺរ៉ុបខាងលិច អាមេរិកខាងជើង អូស្ត្រាលី និងសូម្បីតែអាស៊ី។ ព្រះសហគមន៍នេះមានសាសនាចក្រស្វយ័ត (autocephalous) ប្រមាណ ១៤ ទៅ ១៦ ដែលសាសនាចក្រនីមួយៗមានអយ្យកោឬមហាប្រមុខដឹកនាំដាច់ដោយឡែក។ សាសនាចក្រដែលមានសមាជិកច្រើនជាងគេគឺ វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់រុស្ស៊ី ដែលមានអ្នកកាន់រាប់សិបលាននាក់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ឫសគល់នៃគ្រិស្តអូស្សូដក់ខាងកើតចាប់ផ្តើមពីព្រះសហគមន៍គ្រិស្តសាសនាដំបូងបង្អស់ ដែលពួកសាវ័ករបស់ព្រះយេស៊ូបានបង្កើត។ ក្រុមប្រឹក្សានីកេអាទី១ (First Council of Nicaea) នៅឆ្នាំ ៣២៥ បានកំណត់សេចក្តីជំនឿនីកេ (Nicene Creed) ដែលជាមូលដ្ឋាននៃជំនឿគ្រិស្តអូស្សូដក់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់មួយគឺការបែកបាក់ធំ (Great Schism) នៅឆ្នាំ ១០៥៤ ដែលញែកសាសនាចក្រខាងកើតចេញពីសាសនាចក្រខាងលិច (កាតូលិក) ដោយសារជម្លោះខាងទ្រឹស្តីដូចជាការបន្ថែមពាក្យ «Filioque» និងសិទ្ធិអំណាចរបស់សម្តេចប៉ាប។

ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន (Byzantine Empire) ដែលមានរាជធានីនៅកុងស្តង់ទីនូបល បានដើរតួជាអ្នកការពារដ៏រឹងមាំនៃគ្រិស្តអូស្សូដក់រហូតដល់ការដួលរលំក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៣ ក្រោមការវាយប្រហាររបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់។ បន្ទាប់ពីនោះ ទីក្រុងមូស្គូបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលថ្មី ហើយត្រូវបានគេហៅថា «រ៉ូមទីបី»។ ការផ្សព្វផ្សាយសាសនាដោយសន្តស៊ីរីលនិងម៉េថូឌីសបាននាំគ្រិស្តអូស្សូដក់ទៅកាន់ប្រជាជនស្លាវី និងបង្កើតអក្សរស៊ីរីលីក។ នៅសតវត្សទី ២០ ព្រះសហគមន៍បានរងការបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំងនៅក្រោមរបបកុម្មុយនីស្ត ប៉ុន្តែមានការរស់ឡើងវិញបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀតនាទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វប្បធម៌របស់ព្រះសហគមន៍គ្រិស្តអូស្សូដក់មានភាពសម្បូរបែប និងបន្តប្រពៃណីរាប់ពាន់ឆ្នាំ។ តាមវិគីភីឌា សិល្បៈសាសនាដូចជារូបតំណាង (icons) និងគំនូរមាស (mosaics) គឺជាចំណុចស្នូល ដោយរូបតំណាងមិនមែនគ្រាន់តែជាសិល្បៈទេ ប៉ុន្តែជា «បង្អួចទៅកាន់ឋានសួគ៌» សម្រាប់អ្នកកាន់សាសនា។ ស្នាដៃល្បីដូចជារូបតំណាងព្រះត្រៃឯករបស់ Andrei Rublev និងមាសព្រះគ្រីស្តនៅហាហ្គីយ៉ាសូហ្វីយ៉ា បង្ហាញពីសម្រស់និងជម្រៅខាងទ្រឹស្តី។

ពីផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច សាសនាចក្រភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើការបរិច្ចាគ និងសកម្មភាពធម្មយាត្រា។ កន្លែងដូចជាភ្នំអាតូស (Mount Athos) និងមេតេអូរ៉ា (Meteora) នៅក្រិកទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់ពាន់នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ ហើយក៏មានការផលិតធូប ទៀន និងផលិតផលសាសនាផ្សេងៗ។ លើសពីនេះ ស្ថាបត្យកម្មវិហារដែលមានដំបូលមូល និងជញ្ជាំងរូបតំណាង (iconostasis) បានក្លាយជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូជាច្រើនកន្លែង។ ពិធីបុណ្យសំខាន់ៗដូចជាបុណ្យអ៊ីស្ទើរ៍ (Pascha) ពិធីជ្រមុជទឹក និងពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍ ក៏ជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ដ៏រឹងមាំដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ ព្រះសហគមន៍គ្រិស្តអូស្សូដក់ខាងកើតកំពុងប្រឈមនឹងការផ្លាស់ប្តូរទាំងខាងក្នុងនិងក្រៅ។ កាលពីឆ្នាំ ២០១៦ ក្រុមប្រឹក្សាគ្រិស្តអូស្សូដក់ទាំងមូល (Holy and Great Council) ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើនៅកោះក្រេត ប្រទេសក្រិក ដែលជាការប្រជុំធំជាងគេក្នុងរយៈពេលជាងមួយពាន់ឆ្នាំ ប៉ុន្តែវិហាររុស្ស៊ីនិងសាសនាចក្រមួយចំនួនទៀតមិនបានចូលរួមឡើយ។

ភាពតានតឹងរវាងសាសនាចក្រកុងស្តង់ទីនូបលនិងសាសនាចក្ររុស្ស៊ីបានឡើងខ្ពស់ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ នៅពេលដែលអយ្យកោអេគុមេនិចបានប្រកាសទទួលស្គាល់វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់អ៊ុយក្រែនជាសាសនាចក្រស្វយ័ត (autocephaly) ដែលនាំឲ្យវិហាររុស្ស៊ីកាត់ផ្តាច់ទំនាក់ទំនងសាសនា។ រឿងនេះមានជាប់ទាក់ទងនឹងជម្លោះភូមិសាស្ត្រនយោបាយរវាងរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែន ហើយបានទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ពីពិភពលោក។

សម្រាប់អ្នកអានចង្វាក់ខ្មែរ ការស្វែងយល់អំពីគ្រិស្តអូស្សូដក់អាចពង្រីកការយល់ដឹងអំពីភាពចម្រុះនៃសាសនាគ្រិស្ត ព្រោះនៅកម្ពុជាមានវត្តមានគ្រិស្តសាសនាតិចតួចប៉ុណ្ណោះ។ ទោះបីព្រះសហគមន៍នេះមិនមានឥទ្ធិពលផ្ទាល់ខ្លាំងនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ក៏ដោយ ក៏វាជាផ្នែកមួយនៃប្រវត្តិសាស្ត្រនិងនយោបាយពិភពលោកដែលគួរតាមដាន។ វិហារអូស្សូដក់ខ្លះក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង និងចិន ដែលបង្ហាញពីការពង្រីកខ្លួននៅអាស៊ីបណ្តើរៗដែរ។