អែលនីណូ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

El Niño–Southern Oscillation (ENSO) គឺជាបាតុភូតអាកាសធាតុសកល ដែលកើតចេញពីការប្រែប្រួលនៃខ្យល់ និងសីតុណ្ហភាពផ្ទៃសមុទ្រលើមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកត្រូពិក។ តាមវិគីភីឌាបានពណ៌នាថា ការប្រែប្រួលទាំងនេះមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់ ប៉ុន្តែបង្ហាញពីវដ្តខ្លះៗ។ ការកើតឡើងនៃ ENSO មិនអាចព្យាករណ៍បានឡើយ ហើយវាជះឥទ្ធិពលយ៉ាងទូលំទូលាយដល់អាកាសធាតុតំបន់ត្រូពិក និងស៊ឹបត្រូពិក រួមទាំងតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់ៗតាមរយៈទំនាក់ទំនង (teleconnections)។

បាតុភូតនេះមានដំណាក់ពីរសំខាន់គឺ៖ អែលនីណូ (El Niño) ដែលជាដំណាក់នៃការឡើងកម្តៅនៃសីតុណ្ហភាពផ្ទៃសមុទ្រនៅប៉ាស៊ីហ្វិកខាងកើត និងឡានីណា (La Niña) ដែលជាដំណាក់នៃការចុះត្រជាក់។ យន្តការដែលភ្ជាប់ការប្រែប្រួលសមុទ្រជាមួយបរិយាកាសត្រូវបានគេហៅថា Southern Oscillation។ តាមការសង្កេត អែលនីណូជាធម្មតាបណ្តាលឲ្យមានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងនៅឆ្នេរអាមេរិកខាងត្បូង និងគ្រោះរាំងស្ងួតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងអូស្ត្រាលី ចំណែកឡានីណាបង្កផលប៉ះពាល់ផ្ទុយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ENSO កើតឡើងនៅក្នុងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកត្រូពិក ដែលជាតំបន់មានខ្យល់ពាណិជ្ជកម្ម (trade winds) ហូរពីកើតទៅលិច។ ក្នុងស្ថានភាពធម្មតា ទឹកក្តៅប្រមូលផ្តុំនៅភាគខាងលិច ដែលនាំឲ្យមានភ្លៀងច្រើននៅឥណ្ឌូនេស៊ី និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ទន្ទឹមនេះ មានការឡើងរបស់ទឹកត្រជាក់ពីជម្រៅសមុទ្រនៅឆ្នេរអាមេរិកខាងត្បូង (upwelling) ដែលសម្បូរត្រី។

ពេលអែលនីណូកើតឡើង ខ្យល់ពាណិជ្ជកម្មចុះខ្សោយ ទឹកក្តៅរំកិលទៅកើត ហើយ upwelling ត្រូវបានបង្ក្រាប ធ្វើឲ្យសីតុណ្ហភាពផ្ទៃសមុទ្រនៅខាងកើតឡើងខ្ពស់ខុសធម្មតា។ ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានកំណត់ “តំបន់ Niño” ចំនួន ៤ ដើម្បីតាមដានសីតុណ្ហភាពទាំងនេះ។ តំបន់ Niño ៣.៤ ត្រូវបានគេប្រើច្រើនជាងគេដើម្បីកំណត់ស្ថានភាព ENSO ។

ចំពោះប្រជាជននៅតំបន់រងផលប៉ះពាល់ ដូចជាកម្ពុជា អែលនីណូជាធម្មតានាំមកនូវរដូវប្រាំងកាន់តែស្ងួត និងក្តៅខ្លាំង ដែលប៉ះពាល់ដល់ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងផលិតកម្មស្រូវ។ ផ្ទុយទៅវិញ ឡានីណាអាចនាំមកនូវភ្លៀងច្រើនជាងធម្មតា និងហានិភ័យទឹកជំនន់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា ការស្វែងយល់ ENSO ចាប់ផ្តើមតាំងពីក្រុមអ្នកនេសាទប៉េរូ ដែលហៅដំណាក់ក្តៅនេះថា “El Niño” (ភាសាអេស្ប៉ាញមានន័យថា “ក្មេងប្រុស” សំដៅដល់ព្រះយេស៊ូជាទារក) ព្រោះវាកើតឡើងជិតបុណ្យណូអែល។ ការទទួលស្គាល់ជាលក្ខណៈវិទ្យាសាស្ត្របានចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សទី ២០ នៅពេលដែលលោក Gilbert Walker បានរកឃើញ Southern Oscillation ដោយព្យាយាមព្យាករណ៍ខ្យល់មូសុងឥណ្ឌា។

ព្រឹត្តិការណ៍ធំៗដែលគួរកត់សម្គាល់រួមមានឆ្នាំ ១៩៨២-១៩៨៣ ដែលបណ្តាលឲ្យមានគ្រោះរាំងស្ងួតនៅអូស្ត្រាលី និងឥណ្ឌូនេស៊ី និងទឹកជំនន់នៅប៉េរូ។ បន្ទាប់មកព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ ១៩៩៧-១៩៩៨ គឺជាបាតុភូតខ្លាំងបំផុតនាសតវត្សទី ២០ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ទូទាំងពិភពលោក និងបង្កការខូចខាតប៉ាន់ស្មានជាង ៣០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ នៅកម្ពុជា គ្រោះរាំងស្ងួតក្នុងឆ្នាំទាំងនោះបានធ្វើឲ្យផលស្រូវថយចុះយ៉ាងខ្លាំង។

ព្រឹត្តិការណ៍ចុងក្រោយនៅឆ្នាំ ២០១៥-២០១៦ ក៏បានជំរុញឲ្យឆ្នាំ ២០១៦ ក្លាយជាឆ្នាំក្តៅបំផុតដែលបានកត់ត្រា។ បច្ចុប្បន្ន ការស្រាវជ្រាវកំពុងវិភាគពីទំនាក់ទំនងរវាងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងភាពញឹកញាប់/អាំងតង់ស៊ីតេរបស់ ENSO។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា ឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចនៃ ENSO គឺធំធេងណាស់ ជាពិសេសលើវិស័យកសិកម្ម ជលផល និងថាមពល។ ជាឧទាហរណ៍ គ្រោះរាំងស្ងួតធ្ងន់ធ្ងរនៅអាហ្វ្រិកខាងកើតក្នុងឆ្នាំ ២០១១ ដែលត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងឡានីណា បានបណ្តាលឲ្យមនុស្សស្លាប់ពី ៥០,០០០ ទៅ ១០០,០០០ នាក់ និងធ្វើឲ្យមនុស្សរាប់លាននាក់ប្រឈមនឹងកង្វះស្បៀង។ នៅអាមេរិកខាងត្បូង ការនេសាទត្រីខ្នាតឧស្សាហកម្មដូចជាត្រី anchovy របស់ប៉េរូបានរងគ្រោះយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលមានអែលនីណូ ព្រោះទឹកក្តៅកាត់បន្ថយសារធាតុចិញ្ចឹម។

សម្រាប់កម្ពុជា វិស័យកសិកម្មដែលពឹងផ្អែកលើទឹកភ្លៀងគឺងាយរងគ្រោះបំផុត។ តាមការសិក្សាមួយចំនួន អែលនីណូអាចធ្វើឲ្យរដូវវស្សាខ្លី និងកាត់បន្ថយទឹកនៅក្នុងអាងទន្លេមេគង្គ ដែលប៉ះពាល់ដល់ការដាំស្រូវវស្សា។ កសិករខ្មែរមួយចំនួនបានប្រើប្រាស់ពូជស្រូវដែលធន់នឹងគ្រោះរាំងស្ងួត និងកែប្រែប្រតិទិនដាំដុះ ប៉ុន្តែការខូចខាតនៅតែអាចធ្ងន់ធ្ងរ។

ខាងវប្បធម៌ បាតុភូតអាកាសធាតុបែបនេះធ្លាប់ត្រូវបានបកស្រាយតាមបែបជំនឿសាសនា ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃការយល់ដឹងបែបវិទ្យាសាស្ត្របានជំនួស ហើយប្រព័ន្ធព្យាករណ៍ទំនើបជួយឲ្យបណ្ដាប្រទេសរៀបចំខ្លួនបានមុន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន អែលនីណូនៅតែជាបញ្ហាសំខាន់សម្រាប់សន្តិសុខស្បៀង និងការគ្រប់គ្រងគ្រោះមហន្តរាយ។ តាមរបាយការណ៍ដែលយោងដោយវិគីភីឌា អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក (WMO) បានប្រកាសថា ដំណាក់អែលនីណូបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ២០២៣ ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ២០២៤ ដោយជំរុញឲ្យសីតុណ្ហភាពសកលឡើងដល់កម្រិតកំណត់ត្រាថ្មី។ លទ្ធផលគឺមានរលកកម្តៅខ្លាំងនៅទូទាំងអាស៊ី គ្រោះរាំងស្ងួតនៅតំបន់ដីសណ្ដមេគង្គ និងភ្លើងឆេះព្រៃនៅអូស្ត្រាលី។

សម្រាប់កម្ពុជា ឥទ្ធិពលអាចរួមមានការថយចុះទឹកទន្លេមេគង្គ ដែលប៉ះពាល់ដល់វារីកសិកម្ម និងការផ្គត់ផ្គង់ទឹកសាប។ អាជ្ញាធរកម្ពុជា និងអង្គការដៃគូបាននិងកំពុងពង្រឹងការព្យាករណ៍អាកាសធាតុ និងការត្រៀមបម្រុងទុកដូចជាការសាងសង់អាងស្តុកទឹក និងការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានដល់កសិករ។

អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រកំពុងសិក្សាពីទំនាក់ទំនងរវាងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និង ENSO ដោយមានការព្រួយបារម្ភថាការឡើងកម្តៅផែនដីអាចធ្វើឲ្យព្រឹត្តិការណ៍អែលនីណូ និងឡានីណាកាន់តែខ្លាំង និងញឹកញាប់។ បណ្តាញសង្កេតដូចជា TAO/TRITON buoy array ដែលយោងដោយវិគីភីឌា កំពុងផ្តល់ទិន្នន័យគន្លឹះសម្រាប់ការព្យាករណ៍ ដើម្បីជួយសង្គ្រោះជីវិត និងទ្រព្យសម្បត្តិ។