ប្រភេទជិតផុតពូជ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា "ប្រភេទជិតផុតពូជ" (Endangered species) គឺជាប្រភេទសត្វ ឬរុក្ខជាតិដែលមានហានិភ័យខ្ពស់ក្នុងការផុតពូជក្នុងពេលអនាគតដ៏ខ្លី ទោះជានៅទូទាំងសកលលោក ឬនៅក្នុងតំបន់ជាក់លាក់ណាមួយក៏ដោយ។ បញ្ជីក្រហមរបស់សហជីពអភិរក្សធម្មជាតិអន្តរជាតិ (IUCN Red List) គឺជាឯកសារស្តង់ដារសម្រាប់ចាត់ថ្នាក់ស្ថានភាពអភិរក្សនៃប្រភេទជីវចម្រុះរាប់ពាន់ប្រភេទ។ ក្នុងនោះ ប្រភេទ "រងគ្រោះជាក់ស្ដែង" (Endangered) និង "រងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរ" (Critically Endangered) ត្រូវបានចាត់ទុកថាកំពុងប្រឈមមុខនឹងការផុតពូជក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីប្រសិនបើគ្មានវិធានការអភិរក្សជាបន្ទាន់។ ឧទាហរណ៍ សត្វតាម៉ារីនតោមាស (Golden lion tamarin) ដែលមានដើមកំណើតនៅប្រទេសប្រេស៊ីល ធ្លាប់ស្ថិតក្នុងប្រភេទរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរ ប៉ុន្តែដោយសារកម្មវិធីបង្កាត់ពូជក្នុងជម្រកសត្វ និងការស្តារទីជម្រកឡើងវិញ វាត្រូវបានសង្គ្រោះពីការផុតពូជ។ មូលហេតុចម្បងៗដែលធ្វើឲ្យប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ រួមមាន ការបាត់បង់ទីជម្រក ការបរបាញ់ខុសច្បាប់ ការលុកលុយពីប្រភេទសត្វឈ្លានពាន និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដូចដែលបានរៀបរាប់ក្នុងវិគីភីឌា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ប្រភេទជិតផុតពូជមានវត្តមាននៅគ្រប់តំបន់ភូមិសាស្ត្រទូទាំងពិភពលោក ចាប់ពីព្រៃត្រូពិច តំបន់វាលរហោស្ថាន រហូតដល់សមុទ្រជ្រៅ។ ប្រទេសដែលមានជីវចម្រុះខ្ពស់ ដូចជា ប្រេស៊ីល ឥណ្ឌូនេស៊ី និងកម្ពុជា តែងតែមានបញ្ជីប្រភេទជិតផុតពូជយ៉ាងវែង។ ក្រាហ្វខាងលើដកស្រង់ពីវិគីភីឌា បង្ហាញថានៅប្រេស៊ីល ភាគរយនៃប្រភេទរុក្ខជាតិ និងសត្វដែលស្ថិតក្នុងគ្រោះថ្នាក់ជិតផុតពូជបានថយចុះពីឆ្នាំ២០១៤ ដល់ឆ្នាំ២០២២ ដែលជាសញ្ញាល្អថាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងអភិរក្សអាចមានប្រសិទ្ធភាព។ ទោះជាយ៉ាងណា រូបភាពផែនទីសហរដ្ឋអាមេរិក (ដែលមានក្នុងវិគីភីឌាដែរ) បង្ហាញថាសូម្បីតែប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ក៏មានចំនួនប្រភេទជិតផុតពូជរាប់រយប្រភេទដែរ។ វិគីភីឌាបានបញ្ជាក់ថា ប្រទេសនីមួយៗមានច្បាប់ និងភ្នាក់ងារអភិរក្សផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីការពារប្រភេទដែលពឹងផ្អែកលើការអភិរក្ស ដូចជា ការបង្កើតតំបន់ការពារ និងការហាមឃាត់ការបរបាញ់។ នៅកម្ពុជា ប្រភេទដូចជា ក្រពើសៀម ខ្លាឥណ្ឌូចិន និងអណ្តើកក្បាលធំ Cantor's giant softshell សុទ្ធតែកំពុងស្ថិតក្នុងបញ្ជីនេះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការបាត់បង់ប្រភេទសត្វមិនមែនជាបាតុភូតថ្មីឡើយ។ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ការបរបាញ់ហួសហេតុ និងការបំផ្លាញទីជម្រក បាននាំឱ្យមានការធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងនៃចំនួនសត្វជាច្រើន ដូចជាសត្វខ្លាធំ (Bison) នៅអាមេរិកខាងជើង។ រូបភាពគំនរលលាដ៍ក្បាលសត្វខ្លាធំខាងលើ គឺជាសក្ខីកម្មនៃការសម្លាប់ជាទ្រង់ទ្រាយធំក្នុងសតវត្សទី១៩ ដែលបានធ្វើឲ្យប្រភេទនេះស្ទើរតែផុតពូជ។ ក្រោយមក នៅសតវត្សទី២០ ការយល់ដឹងអំពីអភិរក្សបានកើនឡើង ហើយបណ្តាប្រទេសនានាបានចាប់ផ្តើមអនុម័តច្បាប់ការពារប្រភេទសត្វ។ វិគីភីឌារាយការណ៍ថា បច្ចុប្បន្ននេះ ប្រទេសជាច្រើនមានច្បាប់ហាមឃាត់ការបរបាញ់ ការរឹតត្បិតការអភិវឌ្ឍដីធ្លី និងការបង្កើតតំបន់ការពារ។ លើសពីនេះ បច្ចេកទេសអភិរក្សទំនើបៗ ដូចជា ការបង្កាត់ពូជក្នុងជម្រកសត្វ (captive breeding) និងការស្តារទីជម្រកឡើងវិញ (habitat restoration) ក៏ត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយដើម្បីជួយសង្គ្រោះប្រភេទឯទៀតៗ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ប្រភេទជិតផុតពូជមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ កត្តាសេដ្ឋកិច្ចដូចជា ការពង្រីកវិស័យកសិកម្ម ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើសម្រាប់អភិវឌ្ឍន៍ និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មសត្វព្រៃខុសច្បាប់ សុទ្ធតែជាភ្នាក់ងារបង្កឱ្យមានការថយចុះនៃចំនួនប្រភេទសត្វ។ ជាក់ស្ដែង សត្វខ្លា (ដូចរូបខាងលើ) ត្រូវបានគេបរបាញ់យ៉ាងខ្លាំងដើម្បីយកស្បែក និងផ្នែកផ្សេងៗសម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងឱសថបុរាណ រីឯសត្វរមាស (Black rhino) ក៏រងគ្រោះដោយសារស្នែងរបស់វា។ វប្បធម៌ និងជំនឿក្នុងតំបន់ក៏មានឥទ្ធិពលផងដែរ។ នៅកន្លែងខ្លះ ការទទួលទានសាច់សត្វព្រៃ ឬរក្សាទុកជាសត្វចិញ្ចឹមបង្ហាញឋានៈ (ដូចជា ត្រីអារ៉ូវ៉ាណា Asian arowana) ក៏ជំរុញឱ្យមានការបរបាញ់ និងជួញដូរខុសច្បាប់ផងដែរ។ វិគីភីឌាក៏បានបញ្ជាក់ថា ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការលុកលុយរបស់ប្រភេទសត្វឈ្លានពាន ធ្វើឱ្យបញ្ហាកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ប៉ុន្តែ ទិដ្ឋភាពវិជ្ជមានគឺថា វិស័យអេកូទេសចរណ៍ (Ecotourism) ដែលពឹងផ្អែកលើការទស្សនាសត្វព្រៃក្នុងធម្មជាតិ អាចបង្កើតប្រាក់ចំណូលសម្រាប់សហគមន៍មូលដ្ឋាន និងជម្រុញឱ្យមានការការពារទីជម្រកផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse នៅកម្ពុជា និងនៅក្រៅប្រទេស បញ្ហាប្រភេទជិតផុតពូជមានសារៈសំខាន់ណាស់ ពីព្រោះប្រទេសកម្ពុជាជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលសម្បូរជីវចម្រុះ តែក៏កំពុងប្រឈមនឹងការគំរាមកំហែងធំៗផងដែរ។ ក្រពើសៀម (Siamese crocodile) ដែលជាប្រភេទរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរ (Critically Endangered) គឺជានិមិត្តសញ្ញាមួយនៃការអភិរក្សនៅទន្លេមេគង្គ និងតំបន់ភ្នំក្រវាញ។ បច្ចុប្បន្ន អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល និងរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា កំពុងអនុវត្តគម្រោងអភិរក្ស ដូចជា ការបង្កាត់ពូជនៅមជ្ឈមណ្ឌល និងការដោះលែងចូលទៅក្នុងព្រៃវិញ។ យោងតាមវិគីភីឌា បច្ចេកទេសតាមដានទំនើប ដូចជាការបិទស្លាកសញ្ញានៅលើស្លាបសត្វត្រដកធំកាលីហ្វ័រនីញ៉ា (California condor) ក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីតាមដានប្រជាករសត្វផងដែរ។ បន្ថែមពីនេះ គ្រោះអាកាសធាតុ ដូចជាការកើនកម្តៅទឹកសមុទ្រ នាំឲ្យមានការងាប់ត្រីជាទ្រង់ទ្រាយធំ (ដូចរូបភាពនៅបឹង Salton) ដែលជាសញ្ញាព្រមានអំពីផលវិបាកនៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ លោកអ្នកអាចតាមដានអត្ថបទព័ត៌មានថ្មីៗអំពីការអភិរក្ស និងស្ថានភាពប្រភេទសត្វនៅកម្ពុជា តាមរយៈ KhmerPulse ជាប្រចាំ។