ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុក (Windfall profit) គឺជាការកើនឡើងនៃប្រាក់ចំណេញភ្លាមៗ និងជាទូទៅមិនត្រូវបានរំពឹងទុកជាមុន សម្រាប់ក្រុមហ៊ុន ឬអាជីវកម្ម។ វាខុសពីពាក្យ "windfall gain" ដែលសំដៅទៅលើការកើនឡើងនៃប្រាក់ចំណូលភ្លាមៗសម្រាប់បុគ្គលិក។ ប្រាក់ចំណេញប្រភេទនេះកើតឡើងដោយសារកត្តាខាងក្រៅដែលក្រុមហ៊ុនមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន ដូចជាការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃទំនិញភ្លាមៗ ការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយរដ្ឋាភិបាល ឬព្រឹត្តិការណ៍ភូមិសាស្ត្រនយោបាយដែលមិនបានរំពឹងទុក។ ឧស្សាហកម្មថាមពល ជាពិសេសប្រេង និងឧស្ម័ន តែងតែជាវិស័យដែលទទួលបានប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុកញឹកញាប់បំផុត ដោយសារតម្លៃប្រេងមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។

ប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុកជារឿយៗបង្កឱ្យមានការជជែកពីយុត្តិធម៌សេដ្ឋកិច្ច ដោយសារក្រុមហ៊ុនទទួលបានប្រាក់ចំណេញធំដោយមិនបានខិតខំប្រឹងប្រែងបន្ថែម។ វាក៏អាចជំរុញឱ្យរដ្ឋាភិបាលដាក់ពន្ធពិសេស ដែលគេហៅថា "ពន្ធលើប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុក" (Windfall tax) ផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ទោះបីជាពាក្យនេះមិនមែនជាកន្លែងភូមិសាស្ត្រក៏ដោយ ការកើតឡើងនៃប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុកភាគច្រើនជាប់ទាក់ទងនឹងប្រទេសដែលមានធនធានធម្មជាតិសម្បូរបែប ជាពិសេសប្រទេសផលិតប្រេង និងឧស្ម័ន។ ឧទាហរណ៍ ប្រទេសនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ដូចជាអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងកាតា តែងតែទទួលបានចំណេញដ៏ធំពីការឡើងថ្លៃប្រេងភ្លាមៗ។ ប្រទេសរុស្ស៊ី និងន័រវែស ក៏ជាឧទាហរណ៍ដែរ។ តំបន់អាហ្វ្រិកដូចជានីហ្សេរីយ៉ា ក៏ធ្លាប់ជួបប្រទះបាតុភូតនេះ។

សម្រាប់ប្រជាជន អ្នកដែលពាក់ព័ន្ធរួមមានម្ចាស់ភាគហ៊ុនរបស់ក្រុមហ៊ុន និយោជិត និងរដ្ឋាភិបាលដែលប្រមូលពន្ធ។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រើប្រាស់ជាទូទៅអាចរងផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមានពីការឡើងថ្លៃថាមពល ដែលជាមូលហេតុនៃប្រាក់ចំណេញនេះ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

គំនិតនៃការដាក់ពន្ធលើប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុកបានលេចឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ វិបត្តិប្រេង OPEC បានធ្វើឱ្យក្រុមហ៊ុនប្រេងទទួលបានប្រាក់ចំណេញធំ ហើយប្រទេសនានាចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីពន្ធពិសេស។ តាមការកត់ត្រាក្នុងវិគីភីឌា ចក្រភពអង់គ្លេសបានដាក់ពន្ធលើប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុកដ៏ល្បីមួយនៅឆ្នាំ១៩៩៧ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី Tony Blair លើក្រុមហ៊ុនឯកជនដែលទើបធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម។ ពន្ធនេះមានគោលបំណងទាញចំណែកពីប្រាក់ចំណេញដែលកើតឡើងដោយសារតម្លៃភាគហ៊ុនកើនឡើងខ្លាំងក្រោយការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម។

នៅសតវត្សរ៍ទី២១ ការយកចិត្តទុកដាក់លើប្រធានបទនេះបានកើនឡើងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ២០២២ នៅពេលដែលសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនបណ្តាលឱ្យតម្លៃប្រេង និងឧស្ម័នឡើងថ្លៃយ៉ាងខ្លាំង។ ក្រុមហ៊ុនថាមពលយក្សបានរាយការណ៍ប្រាក់ចំណេញកំណត់ត្រា ដែលជាឧទាហរណ៍ច្បាស់នៃប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុក។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តាមទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច ប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុកត្រូវបានចាត់ទុកជា "ចំណេញដែលមិនបានមកពីការប្រឹងប្រែង" (unearned profit) ព្រោះវាកើតពីកាលៈទេសៈខាងក្រៅ។ អ្នកសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើនអះអាងថា ការយកពន្ធលើប្រាក់ចំណេញប្រភេទនេះមិនបង្កឱ្យមានការបង្ខូចទីផ្សារទេ ហើយអាចជាប្រភពចំណូលសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលដើម្បីឧបត្ថម្ភក្រុមងាយរងគ្រោះ។

ផ្នែកវប្បធម៌ និងមតិសាធារណៈជារឿយៗមើលឃើញប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុកថាជារឿងអយុត្តិធម៌ ជាពិសេសនៅពេលដែលប្រជាជនកំពុងជួបការលំបាក។ ឧទាហរណ៍ នៅពេលមានវិបត្តិថាមពល ហើយក្រុមហ៊ុនប្រេងរកបានប្រាក់ចំណេញច្រើន សាធារណជនតែងហៅរកយុត្តិធម៌ និងអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលដាក់ពន្ធពិសេស។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ចាប់ពីឆ្នាំ២០២២ មក តម្លៃថាមពលពិភពលោកបានកើនឡើងដល់កម្រិតខ្ពស់ ដោយសារសង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន និងទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ី។ តាមការរាយការណ៍របស់ Reuters និង BBC ក្រុមហ៊ុនប្រេង និងឧស្ម័នធំៗដូចជា Shell BP និង ExxonMobil បានរាយការណ៍ប្រាក់ចំណេញសរុបរាប់សិបពាន់លានដុល្លារនៅឆ្នាំ២០២២។ ប្រទេសជាច្រើនបានឆ្លើយតបដោយការដាក់ពន្ធលើប្រាក់ចំណេញនេះ។ ចក្រភពអង់គ្លេសបានដាក់ "Energy Profits Levy" លើក្រុមហ៊ុនប្រេងនៅសមុទ្រខាងជើង។ សហភាពអឺរ៉ុបក៏បានយល់ព្រមដាក់ពន្ធបណ្តោះអាសន្នលើប្រាក់ចំណេញមិនរំពឹងទុក ដើម្បីជួយអ្នកប្រើប្រាស់ និងវិនិយោគក្នុងថាមពលកកើតឡើងវិញ។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse នៅកម្ពុជា និងនៅក្រៅប្រទេស ប្រធានបទនេះពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ ពីព្រោះកម្ពុជាជាអ្នកនាំចូលប្រេងសុទ្ធ ហើយរាល់ការប្រែប្រួលតម្លៃសកលប៉ះពាល់ដល់ថ្លៃប្រេងសាំង និងថ្លៃអគ្គិសនីក្នុងស្រុក។ លើសពីនេះ កម្ពុជាកំពុងអភិវឌ្ឍវិស័យថាមពលក្នុងស្រុក ហើយការយល់ដឹងអំពីយន្តការនេះអាចជួយក្នុងការគ្រប់គ្រងចំណូលពីធនធានធម្មជាតិប្រកបដោយតម្លាភាព និងយុត្តិធម៌។