ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ពាណិជ្ជកម្មថាមពល គឺជាសកម្មភាពទិញ-លក់ និងដឹកជញ្ជូនធនធានថាមពល រវាងប្រទេស តំបន់ ឬក្រុមហ៊ុនអន្តរជាតិ។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ទំនិញថាមពលសំខាន់ៗរួមមាន ប្រេងឆៅ ផលិតផលប្រេងចម្រាញ់ ឧស្ម័នធម្មជាតិ (រួមទាំងឧស្ម័នរាវ LNG) ធ្យូងថ្ម ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ និងអគ្គិសនី។ ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ ថាមពលកកើតឡើងវិញ ដូចជាថាមពលព្រះអាទិត្យ និងខ្យល់ ក៏ចាប់ផ្តើមមានតួនាទីក្នុងពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិដែរ ទោះបីបរិមាណនៅមានកម្រិតតិចតួចនៅឡើយ។

ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មថាមពលគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសេដ្ឋកិច្ចសកលទំនើប ពីព្រោះគ្មានប្រទេសណាមួយមានធនធានថាមពលគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបំពេញតម្រូវការរបស់ខ្លួនទាំងស្រុងឡើយ។ តាមការចុះផ្សាយរបស់វិគីភីឌា ប្រទេសនាំចេញធំៗរួមមាន អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត រុស្ស៊ី សហរដ្ឋអាមេរិក កាតា អូស្ត្រាលី និងន័រវេស ខណៈដែលប្រទេសនាំចូលសំខាន់ៗគឺ ចិន ឥណ្ឌា ជប៉ុន បណ្តាប្រទេសសហភាពអឺរ៉ុប និងកូរ៉េខាងត្បូង។ ខ្សែច្រវ៉ាក់ផ្គត់ផ្គង់ថាមពលសកលប្រើប្រាស់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធធំៗដូចជា បណ្តាញបំពង់បង្ហូរប្រេង និងឧស្ម័ន នាវាដឹកប្រេង (tankers) នាវាដឹក LNG និងប្រព័ន្ធបញ្ជូនអគ្គិសនីឆ្លងដែន ដែលទាំងអស់នេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ (critical infrastructure) ដែលត្រូវការពារសុវត្ថិភាពខ្ពស់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ទីតាំងភូមិសាស្ត្រដើរតួនាទីសម្រេចក្នុងពាណិជ្ជកម្មថាមពល ពីព្រោះធនធានថាមពលត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនៅកន្លែងមួយចំនួនតូចនៃពិភពលោក។ យោងតាមវិគីភីឌា តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាមានប្រហែល ៤៨% នៃទុនបម្រុងប្រេងពិភពលោក និងភាគច្រើននៃទុនបម្រុងប្រេងដែលថ្លៃដើមផលិតទាប។ រុស្ស៊ី និងសហរដ្ឋអាមេរិកមានទុនបម្រុងឧស្ម័នធម្មជាតិធំបំផុត ចំណែកចិន ឥណ្ឌា និងអូស្ត្រាលីមានទុនបម្រុងធ្យូងថ្មច្រើន។ សម្រាប់ថាមពលកកើតឡើងវិញ ប្រទេសដែលមានសក្តានុពលព្រះអាទិត្យខ្ពស់ដូចជាប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក និងមជ្ឈិមបូព៌ា កំពុងក្លាយជាតួអង្គថ្មីក្នុងទីផ្សារថាមពលពិភពលោក។

ផ្លូវដឹកជញ្ជូនថាមពលមានសារៈសំខាន់ខ្លាំង ហើយចំណុចស្ទះដូចជា ច្រកសមុទ្រហ័រមូស (Hormuz) ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា (Malacca) និងព្រែករុករកស៊ុយអេ (Suez) គឺជាផ្លូវដែលមានបរិមាណប្រេងឆ្លងកាត់ច្រើនបំផុតប្រចាំថ្ងៃ យោងតាមការចុះផ្សាយរបស់វិគីភីឌា។ ការរាំងស្ទះ ឬជម្លោះនៅតំបន់ទាំងនេះអាចបង្កឱ្យតម្លៃថាមពលឡើងថ្លៃភ្លាមៗ។

ទាក់ទងនឹងប្រជាជនវិញ អ្នកដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសមានចំណូលទាប ជាពិសេសនៅតំបន់អនុតំបន់សាហារ៉ា និងអាស៊ីខាងត្បូង ប្រឈមមុខនឹង "ភាពក្រីក្រថាមពល" (energy poverty) ដែលមានន័យថាពួកគេគ្មានលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អគ្គិសនី ឬឥន្ធនៈស្អាតសម្រាប់ចម្អិនអាហារ ដូចដែលបានរាយការណ៍ដោយវិគីភីឌា។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រជាជននៅប្រទេសឧស្សាហកម្មមានការប្រើប្រាស់ថាមពលក្នុងមនុស្សម្នាក់ខ្ពស់ជាងច្រើនដង ដោយសារការប្រើប្រាស់រថយន្ត គ្រឿងអគ្គិសនី និងប្រព័ន្ធកម្តៅ-ត្រជាក់។ ពាណិជ្ជកម្មថាមពលមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការកាត់បន្ថយគម្លាតនេះ ប៉ុន្តែក៏អាចធ្វើឱ្យប្រទេសក្រីក្រពឹងផ្អែកលើការនាំចូល និងរងផលប៉ះពាល់ពីតម្លៃប្រែប្រួល។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃពាណិជ្ជកម្មថាមពលបានចាប់ផ្តើមរាប់រយឆ្នាំមកហើយ។ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ ធ្យូងថ្មគឺជាឥន្ធនៈសំខាន់សម្រាប់បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ហើយចក្រភពអង់គ្លេសបាននាំចេញធ្យូងថ្មទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាមេរិក ដូចដែលបានចុះក្នុងវិគីភីឌា។ ប៉ុន្តែការរកឃើញប្រេងនៅរដ្ឋ Pennsylvania សហរដ្ឋអាមេរិក ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៩ និងការបង្កើតម៉ាស៊ីនចំហេះខាងក្នុង បានធ្វើឱ្យប្រេងក្លាយជាទំនិញពាណិជ្ជកម្មដែលមានសារៈសំខាន់ជាអាទិ៍។

នៅសតវត្សរ៍ទី ២០ សង្គ្រាមលោកលើកទី ១ និងទី ២ បានបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃប្រេងក្នុងកិច្ចការយោធា។ យោងតាមវិគីភីឌា ក្រោយសង្គ្រាម ការប្រើប្រាស់ប្រេងកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសសម្រាប់ដឹកជញ្ជូន និងឧស្សាហកម្ម។ នៅឆ្នាំ ១៩៦០ អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេង (OPEC) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីសម្របសម្រួលគោលនយោបាយផលិតកម្ម និងតម្លៃ។ វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ ១៩៧៣ ដែល OPEC ដាក់ទណ្ឌកម្មកាត់ផ្តាច់ការផ្គត់ផ្គង់ប្រេង បានធ្វើឱ្យតម្លៃប្រេងឡើងថ្លៃបីដង និងបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនៅប្រទេសជាច្រើន ដែលជំរុញឱ្យប្រទេសទាំងនោះស្វែងរកប្រភពថាមពលជំនួស។

នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ តម្លៃប្រេងបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារការផលិតកើនឡើងនៅសមុទ្រខាងជើង និងការអភិវឌ្ឍប្រភពថាមពលជំនួស ដែលបានកត់ត្រាក្នុងវិគីភីឌា។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសនាំចេញប្រេងជួបការលំបាក ហើយនាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រសកលក្នុងការគ្រប់គ្រងថាមពល។

ក្នុងឆមាសទីពីរនៃសតវត្សរ៍ទី ២០ ឧស្ម័នធម្មជាតិចាប់ផ្តើមដើរតួនាទីកាន់តែសំខាន់។ បច្ចេកវិទ្យាឧស្ម័នរាវ (LNG) ដែលត្រូវបានអភិវឌ្ឍន៍ដំបូងនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៤០ បានបើកទូលាយទីផ្សារឧស្ម័នពិភពលោក ដោយអនុញ្ញាតឱ្យដឹកជញ្ជូនឧស្ម័នតាមនាវាទៅកាន់ទីផ្សារឆ្ងាយដែលគ្មានប្រព័ន្ធបំពង់។ តាមវិគីភីឌា ប្រទេសដូចជាកាតា អូស្ត្រាលី និងសហរដ្ឋអាមេរិក បានក្លាយជាអ្នកនាំចេញ LNG ធំៗនៅដើមសតវត្សរ៍ទី ២១។

ប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ វិបត្តិអាកាសធាតុបានជំរុញឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរទៅរកថាមពលកកើតឡើងវិញ។ យោងតាមការស្រាវជ្រាវដែលចុះផ្សាយដោយវិគីភីឌា កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ ២០១៥ និងគោលដៅអព្យាក្រឹតកាបូនរបស់ប្រទេសជាច្រើនកំពុងផ្លាស់ប្តូរទិសដៅពាណិជ្ជកម្មថាមពល ពីឥន្ធនៈផូស៊ីលទៅអគ្គិសនីស្អាត និងអ៊ីដ្រូសែន។ ទោះជាយ៉ាងណា ឥន្ធនៈផូស៊ីលនៅតែគ្របដណ្តប់ប្រមាណ ៨០% នៃពាណិជ្ជកម្មថាមពលសកល ដូចបានកត់ត្រាក្នុងរបាយការណ៍ថាមពលពិភពលោក។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ពាណិជ្ជកម្មថាមពលជាសសរទ្រូងនៃសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ដោយវិគីភីឌាបានប៉ាន់ប្រមាណថា ទីផ្សារប្រេង និងឧស្ម័នពិភពលោកមានតម្លៃរាប់ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។ តម្លៃថាមពលមានឥទ្ធិពលដោយផ្ទាល់ទៅលើអត្រាអតិផរណា ថ្លៃដឹកជញ្ជូន ថ្លៃផលិតកម្ម និងកម្រិតជីវភាពប្រជាជន។ ប្រទេសដែលពឹងផ្អែកខ្លាំងលើការនាំចូល ដូចជាជប៉ុន និងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុប ងាយរងគ្រោះនៅពេលមានការប្រែប្រួលតម្លៃ ឬការកាត់ផ្តាច់ការផ្គត់ផ្គង់។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេសនាំចេញដូចជា រុស្ស៊ី អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងន័រវេស ទទួលបានចំណូលដ៏ច្រើន ប៉ុន្តែក៏ប្រឈមនឹង "បណ្តាសាធនធាន" (resource curse) ដែលអាចនាំឱ្យមានអំពើពុករលួយ ការធ្លាក់ចុះនៃវិស័យផ្សេងទៀត និងវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ច។

នៅផ្នែកវប្បធម៌ ការទទួលបានថាមពលដែលមានតម្លៃធូរថ្លៃបានបង្កើតជារបៀបរស់នៅថ្មីនៅក្នុងសង្គមទំនើប។ តាមការកត់ត្រារបស់វិគីភីឌា ការប្រើប្រាស់រថយន្ត គ្រឿងអគ្គិសនីក្នុងផ្ទះ ប្រព័ន្ធកម្តៅ/ត្រជាក់ និងការធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះ គឺសុទ្ធតែពឹងផ្អែកលើថាមពលផូស៊ីលដែលនាំចូលពីក្រៅប្រទេស។ វប្បធម៌នៃការប្រើប្រាស់ថាមពលច្រើន (high-energy culture) បានក្លាយជាបទដ្ឋាននៅប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ ប៉ុន្តែកំពុងរងសម្ពាធផ្លាស់ប្តូរដោយសារការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដោយមានចលនាលើកកម្ពស់ការអភិរក្សថាមពល និងការប្រើប្រាស់រថយន្តអគ្គិសនី។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន ពាណិជ្ជកម្មថាមពលកំពុងជួបវិបត្តិធំៗ ដែលភាគច្រើនបណ្តាលមកពីជម្លោះភូមិសាស្ត្រនយោបាយ និងកិច្ចខិតខំប្រយុទ្ធប្រឆាំងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ តាមការរាយការណ៍របស់ BBC និង Reuters សង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែនដែលផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ ២០២២ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មថាមពលរវាងរុស្ស៊ី និងសហភាពអឺរ៉ុបដាច់រយៈយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ សហភាពអឺរ៉ុបបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើប្រេង និងឧស្ម័នរុស្ស៊ី ហើយបង្កើនការនាំចូល LNG ពីសហរដ្ឋអាមេរិក កាតា និងប្រទេសដទៃទៀត ខណៈដែលក្រុម OPEC+ កំពុងកាត់បន្ថយផលិតកម្មដើម្បីរក្សាតម្លៃ។

នៅកម្រិតតំបន់អាស៊ាន បណ្តាញអគ្គិសនីអាស៊ាន (ASEAN Power Grid) កំពុងត្រូវបានពង្រឹង ដើម្បីចែករំលែកថាមពលរវាងប្រទេសសមាជិក។ យោងតាមរបាយការណ៍របស់ក្រសួងរ៉ែ និងថាមពលកម្ពុជា កម្ពុជាបច្ចុប្បន្ននាំចូលអគ្គិសនីពីវៀតណាម ថៃ និងឡាវ ដើម្បីបំពេញតម្រូវការក្នុងស្រុកដែលកំពុងកើនឡើងប្រមាណ ៥-៧% ក្នុងមួយឆ្នាំ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នា កម្ពុជាកំពុងអភិវឌ្ឍគម្រោងវារីអគ្គិសនី ថាមពលព្រះអាទិត្យ និងទំនប់ស្តុកទឹក ប៉ុន្តែនៅតែពឹងផ្អែកលើការនាំចូល ដែលធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាងាយទទួលរងផលប៉ះពាល់ពីតម្លៃថាមពល និងគោលនយោបាយប្រទេសជិតខាង។

ជារួម ពាណិជ្ជកម្មថាមពលនៅតែជាប្រធានបទក្តៅគគុក ដែលប៉ះពាល់ដល់ជីវភាពប្រជាជន សន្តិសុខជាតិ និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីពាណិជ្ជកម្មថាមពលគឺមានសារៈសំខាន់ ពីព្រោះវាជះឥទ្ធិពលផ្ទាល់ទៅលើថ្លៃអគ្គិសនី ប្រេងសាំង និងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចនៅកម្ពុជា។