បរិស្ថាននិយម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

បរិស្ថាននិយម (Environmentalism) គឺជាទស្សនវិជ្ជា មនោគមន៍វិទ្យា និងចលនាសង្គមដ៏ទូលំទូលាយមួយ ដែលផ្តោតលើការគាំទ្រ និងការពារជីវិត ជម្រកធម្មជាតិ និងបរិស្ថានទាំងមូល។ តាមវិគីភីឌា ពាក្យនេះមានន័យខុសគ្នាបន្តិចពីពាក្យ «ecologism» ដែលគេប្រើច្រើនជាភាសាអឺរ៉ុបទ្វីប ខណៈពាក្យ «Environmentalism» ប្រើប្រាស់ទូទៅជាភាសាអង់គ្លេស។ ទស្សនៈទាំងពីរនេះរួមបញ្ចូលគ្នារវាងបរិស្ថានវិទ្យាសង្គម និងគំនិតបៃតង។

បរិស្ថាននិយមសង្កត់ធ្ងន់លើការការពារបរិស្ថាន និងកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់មនុស្សទៅលើធម្មជាតិ តាមរយៈគោលនយោបាយ ការអប់រំ និងសកម្មភាពផ្ទាល់។ ចលនានេះមានឫសគល់ពីសតវត្សរ៍ទី១៩ ហើយបានវិវត្តទៅជាចលនាសកលដ៏សំខាន់មួយនៅសតវត្សរ៍ទី២០ និងទី២១។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

បរិស្ថាននិយមជាចលនាសកលដែលមានវត្តមាននៅគ្រប់ទ្វីប។ តាមវិគីភីឌា ចលនានេះកើតឡើងពីបណ្តាប្រទេសឧស្សាហកម្មនៅលោកខាងលិចដំបូង ប៉ុន្តែបានរីករាលដាលទៅកាន់តំបន់កំពុងអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយមានការចូលរួមពីសហគមន៍ជនជាតិដើម កសិករ និងអ្នករស់នៅតាមជនបទ។

អ្នកសកម្មបរិស្ថានមកពីមជ្ឈដ្ឋានចម្រុះ៖ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ អ្នកនិពន្ធ អ្នកនយោបាយ យុវជន និងជនជាតិដើម ដែលសុទ្ធតែរួមគ្នាការពារធនធានធម្មជាតិ។ ជាឧទាហរណ៍ ពានរង្វាន់ Goldman Environmental Prize ផ្តល់ឲ្យអ្នកធ្វើឲ្យមានផលប៉ះពាល់ជ្រៅដល់សហគមន៍របស់ពួកគេ និងពិភពលោកទាំងមូល ដោយមានអ្នកទទួលពីតំបន់ផ្សេងៗដូចជា អាមេរិកឡាទីន អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុប។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃបរិស្ថាននិយមអាចត្រូវបានគេចាប់ផ្តើមពីពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ នៅពេលដែលការបំពុលខ្យល់ពីបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម បានផ្តើមឲ្យមានច្បាប់បរិស្ថានដំបូងបង្អស់នៅក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស។ រូបភាពនៃការបំពុលខ្យល់នៅរោងចក្រ St Rollox បង្ហាញពីស្ថានភាពដែលជំរុញឲ្យមានច្បាប់ទាំងនេះ។

នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ អ្នកនិពន្ធជនជាតិអាមេរិក ហេនរី ដេវីដ ធរូ (Henry David Thoreau) បានសរសេរសៀវភៅ វ៉លដិន (Walden) ដែលអប់រំពីជីវិតសាមញ្ញក្នុងធម្មជាតិ និងបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃទស្សនវិជ្ជាបរិស្ថាន។

បន្ទាប់មក នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ លោក ចន មូរ (John Muir) ដែលជាអ្នកធម្មជាតិនិយម និងជាស្ថាបនិក Sierra Club បានតស៊ូមតិឲ្យមានការអភិរក្សតំបន់ព្រៃភ្នំ ហើយត្រូវបានគេហៅថា «បិតាឧទ្យានជាតិ»។

នៅសតវត្សរ៍ទី២០ ចលនាបរិស្ថានទំនើបបានផ្ទុះឡើងជាមួយការចេញផ្សាយសៀវភៅ «Silent Spring» ដោយរ៉ាឆេល ខាសុន (Rachel Carson) នៅឆ្នាំ១៩៦២ ដែលបានបង្ហាញពីគ្រោះថ្នាក់នៃថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត DDT។ ព្រឹត្តិការណ៍ Earth Day លើកដំបូងនៅឆ្នាំ១៩៧០ បានប្រមូលមនុស្សរាប់លាននាក់។ រូបថតផែនដីពីលំហរ ជាពិសេសពីយានអាប៉ូឡូ ១៧ ក៏បានដាស់ស្មារតីសកលអំពីភាពផុយស្រួយនៃភពផែនដី។

នៅឆ្នាំ១៩៧២ សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីបរិស្ថានមនុស្សនៅទីក្រុងស្តុកខម ជាកិច្ចប្រជុំអន្តរជាតិដំបូងដែលផ្តោតលើបញ្ហាបរិស្ថាន និងបានបង្កើតកម្មវិធីបរិស្ថានអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNEP)។ ក្រោយមក របាយការណ៍ «Our Common Future» ឆ្នាំ១៩៨៧ បានណែនាំគំនិត «ការអភិវឌ្ឍន៍ចីរភាព» ដែលកំណត់ថាការអភិវឌ្ឍត្រូវបំពេញតម្រូវការបច្ចុប្បន្ន ដោយមិនធ្វើឲ្យប៉ះពាល់ដល់សមត្ថភាពរបស់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

បរិស្ថាននិយមមិនត្រឹមតែជាចលនាអភិរក្សប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ផងដែរ។ តាមវិគីភីឌា ការរីកចម្រើននៃជាយក្រុង (suburbanization) និងការពង្រីកទីក្រុង (urban sprawl) នៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសជាច្រើន បានជំរុញឲ្យមានការពិភាក្សាអំពីការប្រើប្រាស់ដីធ្លី និងប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយចីរភាព។

នៅផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច គំនិតដូចជា «សេដ្ឋកិច្ចបៃតង» «ការអភិវឌ្ឍន៍ចីរភាព» និង «យុត្តិធម៌បរិស្ថាន» បានលេចចេញជារូបរាង ដោយសង្កត់ធ្ងន់ថាការការពារបរិស្ថានអាចដើរទន្ទឹមគ្នានឹងការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចបាន។

ផ្នែកវប្បធម៌ ចលនាបរិស្ថានបានជះឥទ្ធិពលដល់សិល្បៈ តន្ត្រី ភាពយន្ត និងអក្សរសិល្ប៍ ដោយមានការផលិតខ្សែភាពយន្តឯកសារ និងយុទ្ធនាការផ្សព្វផ្សាយជាច្រើន។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ក្រុមជនជាតិដើម និងសហគមន៍ក្រីក្រ តែងតែប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាបរិស្ថានខ្លាំងជាងគេ ដែលនាំឲ្យមានចលនាយុត្តិធម៌បរិស្ថានទាមទារសិទ្ធិរបស់ពួកគេ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ បរិស្ថាននិយមនៅតែជាប្រធានបទដ៏ក្តៅគគុក។ តាមវិគីភីឌា និងប្រភពព័ត៌មានជាច្រើន ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ការបាត់បង់ជីវៈចម្រុះ និងការបំពុលប្លាស្ទិក គឺជាបញ្ហាបន្ទាន់សម្រាប់ពិភពលោក។ យុវជននៅទូទាំងពិភពលោក រួមទាំងនៅកម្ពុជាផង កំពុងក្រោកឈរឡើងទាមទារឲ្យមានសកម្មភាពពីរដ្ឋាភិបាល និងសាជីវកម្ម។

អ្នកសកម្មដូចជា Helena Gualinga ដែលជាយុទ្ធជនដើមកំណើតអាម៉ាហ្សូន បានទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ពីសកល ដោយបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងរវាងសិទ្ធិជនជាតិដើម និងការការពារព្រៃឈើ។ កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិដូចជា កិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីស (Paris Agreement) និងសន្និសីទកំពូលអាកាសធាតុអង្គការសហប្រជាជាតិ (COP) គឺជាវេទិកាសំខាន់ៗសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសកល។

កម្ពុជាជាប្រទេសដែលងាយរងគ្រោះពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដោយសារទីតាំងភូមិសាស្ត្រនិងសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម។ ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ ការបំពុលទឹក និងផលប៉ះពាល់នៃអាកាសធាតុប្រែប្រួល សុទ្ធតែជាបញ្ហាដែលទាមទារការយកចិត្តទុកដាក់។ ការយល់ដឹងអំពីបរិស្ថាននិយមអាចជំរុញឲ្យពលរដ្ឋកម្ពុជាចូលរួមការពារបរិស្ថាននៅតាមមូលដ្ឋាន និងតាមដានគោលនយោបាយបរិស្ថានជាតិ។