ទិដ្ឋភាពទូទៅ

អត្រាមរណភាពលើស (excess mortality) គឺជារង្វាស់មួយដែលប្រើក្នុងវិស័យរោគរាតត្បាត ដើម្បីប្រៀបធៀបចំនួនអ្នកស្លាប់ក្នុងអំឡុងពេលជាក់លាក់មួយ ទៅនឹងកម្រិតដែលគេរំពឹងទុកដោយផ្អែកលើទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រ។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស ការវាស់វែងនេះអាចបង្ហាញជាចំណុចភាគរយ ឬជាចំនួនអ្នកស្លាប់ក្នុងមួយឯកតាពេលវេលា។ គោលបំណងចម្បងនៃការប្រើប្រាស់អត្រាមរណភាពលើសគឺដើម្បីវាយតម្លៃផលប៉ះពាល់ពិតប្រាកដនៃវិបត្តិសុខភាព ដូចជាជំងឺរាតត្បាត គ្រោះធម្មជាតិ ឬកត្តាបរិស្ថាន ដោយពុំពឹងផ្អែកតែលើការរាយការណ៍មូលហេតុស្លាប់ដែលអាចមានភាពមិនពេញលេញ។

លក្ខណៈពិសេសនៃសូចនាករនេះគឺភាពបត់បែនរបស់វា ដែលអាចអនុវត្តបានចំពោះទាំងក្រុមប្រជាជនទាំងមូល ឬក្រុមតូចៗដូចជាមនុស្សចាស់ ឬតាមតំបន់ភូមិសាស្ត្រ។ នេះធ្វើឲ្យវាក្លាយជាឧបករណ៍ដ៏មានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់អ្នកគោលនយោបាយ និងអ្នកស្រាវជ្រាវ ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណបញ្ហាស្រួចស្រាវនិងចាត់វិធានការបានទាន់ពេលវេលា។

និយមន័យ និងរបៀបគណនា

ដើម្បីគណនាមរណភាពលើស គេត្រូវកំណត់កម្រិត “មរណភាពរំពឹងទុក” (expected mortality) ជាមុនសិន។ តម្លៃនេះច្រើនតែបានមកពីការយកទិន្នន័យមរណភាពរយៈពេលយោងដូចជារយៈពេល ៥ ឆ្នាំមុន ហើយធ្វើការកែតម្រូវតាមរដូវកាល និងនិន្នាការប្រជាសាស្ត្រ (ឧទាហរណ៍ ចំនួនប្រជាជនកើនឡើង)។ បន្ទាប់មក ភាពខុសគ្នារវាងចំនួនស្លាប់ជាក់ស្ដែងនិងចំនួនរំពឹងទុកគឺជា “មរណភាពលើស”។ យោងតាមវិគីភីឌា រង្វាស់នេះអាចបង្ហាញជាចំនួនសរុប (ឧ. អ្នកស្លាប់ចំនួន ១,០០០ នាក់លើស) ឬជាអត្រា (ឧ. ការកើនឡើង ១៥% ធៀបនឹងមូលដ្ឋាន)។

ក្នុងករណីដែលចន្លោះជឿជាក់ (confidence intervals) ត្រូវបានគណនា គេអាចកំណត់ថាតើការលើសនេះមានសារៈសំខាន់ជាស្ថិតិឬអត់។ ឧទាហរណ៍ ប្រសិនបើចំនួនស្លាប់ជាក់ស្ដែងស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះជឿជាក់ ៩៥% នៃកម្រិតរំពឹងទុក គេអាចចាត់ទុកថាមិនមានការលើសគួរឲ្យកត់សម្គាល់ទេ។ ប្រព័ន្ធតាមដានមរណភាពទំនើបៗច្រើនបញ្ចូលការគណនានេះដោយស្វ័យប្រវត្តិ ដើម្បីផ្ដល់ការព្រមានដំបូងអំពីវិបត្តិសុខភាព។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ការសិក្សាអំពីមរណភាពលើសមានឬសគល់តាំងពីដើមសតវត្សរ៍ទី ២០ នៅពេលដែលអ្នករោគរាតត្បាតចាប់ផ្ដើមកត់ត្រាការប្រែប្រួលនៃចំនួនអ្នកស្លាប់ដើម្បីរកឲ្យឃើញការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺផ្ដាសាយធំ ឬរលកកម្ដៅ។ យោងតាមវិគីភីឌា ការប្រើប្រាស់គំនិតនេះក្នុងរោគរាតត្បាតទំនើបបានរីកចម្រើនជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធចុះបញ្ជីមរណភាព និងកម្មវិធីស្ថិតិ។ មុនពេលមានប្រព័ន្ធទិន្នន័យទំនើប អ្នកស្រាវជ្រាវពឹងផ្អែកលើកំណត់ត្រាសាសនា ឬរដ្ឋបាលដើម្បីប៉ាន់ស្មានការស្លាប់ខុសធម្មតា។

ព្រឹត្តិការណ៍ដែលធ្វើឲ្យគំនិតនេះល្បីល្បាញជាសកលគឺជំងឺរាតត្បាត COVID-19 (២០២០-២០២៣)។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ប្រទេសជាច្រើនបានរាយការណ៍ពីអត្រាមរណភាពលើសយ៉ាងខ្ពស់ ដែលជារឿយៗលើសពីចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយផ្ទាល់ពីវីរុស។ នេះបង្ហាញថាមរណភាពលើសមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលករណីស្លាប់ដោយជំងឺនោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងករណីដែលមិនអាចទទួលបានការព្យាបាលទាន់ពេលដោយសារប្រព័ន្ធសុខាភិបាលផ្ទុកលើសទម្ងន់។

ការអនុវត្ត និងឧទាហរណ៍

ប្រភព: Wikipedia

ក្រាហ្វិកខាងលើបង្ហាញទិន្នន័យមរណភាពប្រចាំថ្ងៃនៅប្រទេសអេស្ប៉ាញចាប់ពីខែមេសា ឆ្នាំ ២០១៨ ដល់ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២០។ ខ្សែពណ៌ខ្មៅជាកម្រិតរំពឹងទុកផ្អែកលើគំរូស្ថិតិ ដោយផ្ទៃពណ៌ប្រផេះជាចន្លោះជឿជាក់ ៩៥%។ គេអាចសង្កេតឃើញពីនិន្នាការរដូវកាល ដោយមរណភាពឡើងខ្ពស់ក្នុងខែរងា និងថយចុះក្នុងខែក្ដៅ។ ការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃចំនួនអ្នកស្លាប់កើតឡើងនៅខែមីនា ឆ្នាំ ២០២០ ដែលត្រូវនឹងការផ្ទុះរាតត្បាតនៃ COVID-19 នៅអឺរ៉ុប។ គួរកត់សម្គាល់ថាទិន្នន័យនៅផ្នែកខាងស្តាំដាច់អាចមានការរាយការណ៍មិនទាន់ពេញលេញ ដែលនាំឲ្យមានការប៉ាន់ស្មានទាបជាងការពិត។ ឧទាហរណ៍នេះបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ពីរបៀបដែលមរណភាពលើសអាចរកឃើញវិបត្តិសុខភាពបានលឿន និងជួយវាយតម្លៃភាពធ្ងន់ធ្ងររបស់វា។

ក្រៅពីជំងឺរាតត្បាត អត្រាមរណភាពលើសក៏ត្រូវបានអនុវត្តក្នុងការសិក្សាអំពីរលកកម្ដៅ (ដូចជារលកកម្ដៅអឺរ៉ុបឆ្នាំ ២០០៣) គ្រោះទឹកជំនន់ និងការបំពុលខ្យល់។ ការស្រាវជ្រាវទាំងនេះជួយឲ្យអ្នករៀបចំគោលនយោបាយយល់ពីផលប៉ះពាល់ពិត និងចាត់វិធានការការពារ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅឆ្នាំ ២០២៦ ទោះបីជំងឺ COVID-19 លែងជាវិបត្តិសកលធំធេងដូចមុនក៏ដោយ ការត្រួតពិនិត្យមរណភាពលើសនៅតែជាអាទិភាពសម្រាប់អង្គការសុខភាពជាច្រើន។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធតាមដានមរណភាពទាន់ពេល (real-time mortality surveillance) កំពុងត្រូវបានពង្រឹងនៅទូទាំងពិភពលោក ដើម្បីអាចរកឃើញការផ្ទុះឡើងថ្មីៗបានឆាប់រហ័ស។ ការតាមដាននេះជួយឲ្យរដ្ឋាភិបាលអាចកំណត់បាននូវតំបន់ដែលត្រូវការជំនួយបន្ទាន់ និងវាយតម្លៃប្រសិទ្ធភាពនៃវិធានការសុខភាពសាធារណៈ។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីអត្រាមរណភាពលើសអាចជួយដល់ការវាយតម្លៃហានិភ័យសុខភាព និងការរៀបចំផែនការឆ្លើយតបនឹងគ្រោះអាសន្ន។ ការពង្រឹងប្រព័ន្ធចុះបញ្ជីមរណភាព និងការបណ្តុះបណ្តាលបុគ្គលិកសុខាភិបាលសាធារណៈ ជាកត្តាសំខាន់ដើម្បីប្រើប្រាស់ឧបករណ៍នេះឲ្យមានប្រសិទ្ធភាព។