ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ព័ត៌មានក្លែងក្លាយ គឺជាព័ត៌មានមិនពិត ឬបំភាន់ ដែលយកទម្រង់និងភាពស្របច្បាប់របស់សារព័ត៌មានពិតៗ។ វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា គោលបំណងសំខាន់នៃព័ត៌មានក្លែងក្លាយរួមមានការបំផ្លាញកេរ្តិ៍ឈ្មោះបុគ្គល ឬស្ថាប័ន ឬការរកប្រាក់ចំណូលតាមរយៈការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម។ ទោះបីព័ត៌មានប្រឌិតតែងកើតមានគ្រប់សម័យក៏ដោយ ពាក្យ "fake news" ត្រូវបានកត់ត្រាប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៩០ គឺជាសម័យដែលកាសែតបែបបំផ្លើសកំពុងតែរីកសាយ។

យោងតាមវិគីភីឌា ពាក្យនេះមិនមាននិយមន័យថេរទេ ហើយត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយចំពោះព័ត៌មានក្លែងក្លាយគ្រប់ប្រភេទ រួមមានអត្ថបទកំប្លែងដែលគេយកទៅយល់ច្រឡំថាពិត និងចំណងជើងដែលបំប៉ោងដើម្បីទាក់ទាញអ្នកអាន (clickbait)។ ការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានមិនពិតដោយចេតនាព្យាបាត (disinformation) ក៏ជាសាខាមួយនៃព័ត៌មានក្លែងក្លាយ ដែលជាញឹកញាប់ត្រូវបានផលិតនិងផ្សព្វផ្សាយដោយភាគីបរទេសអរិភាព ពិសេសក្នុងអំឡុងពេលបោះឆ្នោត។ ដោយសារភាពស្រពិចស្រពិលនេះ អ្នកស្រាវជ្រាវជាច្រើនបានងាកទៅប្រើពាក្យ "វិបត្តិព័ត៌មាន" (information disorder) ជាពាក្យអព្យាក្រឹតនិងគ្របដណ្ដប់ជាង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ព័ត៌មានក្លែងក្លាយគ្មានព្រំដែនភូមិសាស្ត្រទេ ហើយអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រជាជនគ្រប់ជាតិសាសន៍ គ្រប់វ័យ និងគ្រប់មជ្ឈដ្ឋាន។ តាមវិគីភីឌា វេបសាយព័ត៌មានក្លែងក្លាយច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងគោលដៅរកប្រាក់ពីការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មឌីជីថល ដោយប្រើបច្ចេកទេសផ្សេងៗដើម្បីទាក់ទាញចរាចរណ៍។ វេបសាយទាំងនេះផ្សព្វផ្សាយតាមរយៈបណ្ដាញសង្គម និងម៉ាស៊ីនស្វែងរក ធ្វើឱ្យពួកគេទៅដល់ទស្សនិកជនរាប់លាននាក់ក្នុងរយៈពេលខ្លី។

អង្គការអន្តរជាតិមួយចំនួន ដូចជាសហព័ន្ធអន្តរជាតិនៃសមាគមបណ្ណាល័យ (IFLA) បានចេញនូវឯកសារណែនាំពីវិធីសម្គាល់ព័ត៌មានក្លែងក្លាយ ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើការអប់រំប្រជាជនជាគន្លឹះកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់។ ភាពងាយរងគ្រោះនៃប្រជាជនអាស្រ័យទៅលើកម្រិតចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ដែលនៅប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍនៅមានកម្រិតទាបនៅឡើយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃព័ត៌មានក្លែងក្លាយអាចតាមដានទៅដល់សម័យបុរាណ។ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា មេដឹកនាំរ៉ូម៉ាំង Mark Antony បានសម្លាប់ខ្លួនដោយសារការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានមិនពិតអំពីគាត់ ដែលជាឧទាហរណ៍មួយនៃឥទ្ធិពលធ្ងន់ធ្ងរនៃព័ត៌មានប្រឌិត។ នៅសតវត្សទី ១៩ កាសែត The Sun របស់សហរដ្ឋបានបោះពុម្ព "The Great Moon Hoax" នៅឆ្នាំ ១៨៣៦ ដោយអះអាងថាតារាវិទូ John Herschel បានរកឃើញសត្វមានជីវិតនៅលើឋានព្រះចន្ទ្រ ដែលបណ្ដាលឲ្យមានការភាន់ច្រឡំយ៉ាងខ្លាំង។

ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៩០ ពាក្យ "fake news" បានកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលដែលកាសែតពេញនិយមធ្វើរបាយការណ៍បំផ្លើស។ រូបគំនូរដោយ Frederick Burr Opper ឆ្នាំ ១៨៩៤ បង្ហាញអ្នកកាសែតកាន់ "fake news" ជាច្រើនប្រភេទ។ នៅចុងសតវត្សទី ១៩ កាសែត 'yellow journalism' ដែលដឹកនាំដោយ Joseph Pulitzer និង William Randolph Hearst បានប្រើប្រាស់ព័ត៌មានបំផ្លើសដើម្បីបង្កើនចំនួនលក់ និងជំរុញឲ្យសហរដ្ឋចូលក្នុងសង្គ្រាមជាមួយអេស្ប៉ាញ។

នៅសតវត្សទី ២០ ឧទាហរណ៍មួយទៀតគឺពាក្យចចាមអារ៉ាមថាសង្គ្រាមលោកលើកទីមួយបានបញ្ចប់ កាលពីថ្ងៃទី ៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩១៨ បួនថ្ងៃមុនការប្រកាសជាផ្លូវការ ដែលធ្វើឲ្យប្រជាជននៅទីក្រុងញូយ៉កប្រារព្ធមុនពេលកំណត់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

នៅពីក្រោយការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានក្លែងក្លាយគឺជាកម្លាំងជំរុញសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសំខាន់។ វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា បច្ចេកវិទ្យាផ្សាយពាណិជ្ជកម្មឌីជីថលធ្វើឲ្យម្ចាស់វេបសាយអាចរកប្រាក់ពីការចុចចូលមើល ដូច្នេះពួកគេផលិតមាតិកាគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនិងចំណងជើងទាក់ទាញដើម្បីបង្កើនប្រាក់ចំណូល។ វេបសាយទាំងនោះ ដែលហៅថា "Made for Advertising" (MFA) sites ក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃព័ត៌មានក្លែងក្លាយ។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ ការរីករាលដាលនៃព័ត៌មានក្លែងក្លាយបានធ្វើឲ្យសង្គមបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើសារព័ត៌មានទូទៅ។ ឥស្សរជននយោបាយជាច្រើន ដូចជាលោក Donald Trump បានប្រើពាក្យ "fake news" ដើម្បីវាយប្រហារអ្នកសារព័ត៌មានដែលពួកគេមិនចូលចិត្ត ដែលនាំឲ្យមានការយល់ច្រឡំកាន់តែខ្លាំងឡើងពីនិយមន័យនៃពាក្យនេះ។ ការធ្វើបែបនេះក៏បានបង្កើតឲ្យមានបរិយាកាសនៃការមិនទុកចិត្តគ្នាក្នុងសង្គមផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងបរិបទសកលបច្ចុប្បន្ន ព័ត៌មានក្លែងក្លាយនៅតែជាបញ្ហាបន្ទាន់។ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា យុទ្ធនាការបំពុលព័ត៌មានដោយចេតនា (disinformation) ត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍នយោបាយដោយភាគីបរទេស ជាពិសេសក្នុងការជ្រៀតជ្រែកដំណើរការបោះឆ្នោតនៅសហរដ្ឋអាមេរិកកាលពីឆ្នាំ ២០១៦ និងនៅប្រទេសផ្សេងទៀត។ មេដឹកនាំពិភពលោកមួយចំនួន មិនថាលោក Trump ឬលោក Jair Bolsonaro បានប្រើពាក្យនេះដើម្បីកាត់បន្ថយភាពជឿជាក់នៃរបាយការណ៍រិះគន់ ដែលបង្កើនភាពច្របូកច្របល់ក្នុងចំណោមប្រជាជន។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការកើនឡើងនៃការប្រើបណ្ដាញសង្គមដូចជា Facebook និង TikTok បានធ្វើឲ្យព័ត៌មានក្លែងក្លាយរាលដាលយ៉ាងងាយស្រួល។ ទោះបីមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខ្លះពីស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធក្ដី ការយល់ដឹងនិងការប្រុងប្រយ័ត្នរបស់ប្រជាជននៅមានសារៈសំខាន់ជាចម្បង។ ដូច្នេះហើយ ការស្វែងយល់ពីព័ត៌មានក្លែងក្លាយជាជំហានចាំបាច់សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ដើម្បីការពារខ្លួនពីការបំភាន់។