ហ្វាស៊ីសនិយម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ហ្វាស៊ីសនិយម (Fascism) គឺជាមនោគមវិជ្ជានយោបាយនិងចលនាស្ដាំនិយមជ្រុល ផ្ដាច់ការ និងជាតិនិយមជ្រុល ដែលលេចធ្លោឡើងនៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ មនោគមវិជ្ជានេះមានលក្ខណៈពិសេសដូចជា ការគាំទ្រមេដឹកនាំផ្តាច់ការមួយរូប របបស្វ័យប្រវត្តិមជ្ឈការ យោធានិយម ការបង្ក្រាបគូប្រជែងដោយបង្ខំ ជំនឿលើឋានានុក្រមសង្គមធម្មជាតិ ការដាក់ផលប្រយោជន៍បុគ្គលនៅក្រោមផលប្រយោជន៍ជាតិឬពូជសាសន៍ និងការរៀបចំសង្គមនិងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងមានរបៀបតឹងរ៉ឹង។

វិគីភីឌាក៏បានបញ្ជាក់ថា ហ្វាស៊ីសនិយមប្រឆាំងនឹងកុម្មុយនិស្ត ប្រជាធិបតេយ្យ សេរីនិយម ពហុនិយម និងសង្គមនិយម។ វាស្ថិតនៅខាងស្ដាំជ្រុលនៃវិសាលគមនយោបាយឆ្វេង-ស្ដាំប្រពៃណី។ ការកំណត់និយមន័យច្បាស់លាស់នៃហ្វាស៊ីសនិយមគឺជាប្រធានបទដ៏ស្មុគស្មាញនិងមានការជជែកវែកញែកជាយូរមកហើយក្នុងចំណោមអ្នកសិក្សា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ហ្វាស៊ីសនិយមមានដើមកំណើតនៅអឺរ៉ុប ជាពិសេសនៅអ៊ីតាលីក្រោមការដឹកនាំរបស់បេនីតូ មូសូលីនី (ហ្វាស៊ីសនិយមបុរាណ) និងនៅអាល្លឺម៉ង់ក្រោមអាដុល ហ៊ីត្លែរ (ណាស៊ីសនិយម)។ ចលនានេះបានរីកសាយទៅប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជាអេស្ប៉ាញ (ហ្វ្រាន់ស៊ីស្កូ ហ្វ្រង់កូ) ព័រទុយហ្គាល់ (អង់តូនីញ៉ូ សាឡាហ្សា) រូម៉ានី (ខឺណេលីយូ ហ្សេលៀ កូឌ្រីអានូ) ហុងគ្រី (ហ្គីយូឡា ហ្គឺមបឺស) ក្រូអាស៊ី (អង់តេ ផាវេលីក) និងន័រវែស (វីឌគូន គ្វីស្លីង)។ នៅអាមេរិកខាងត្បូង ប្រេស៊ីលក៏មានចលនាអាំងតេក្រាលីស (Integralist) ដែលទទួលឥទ្ធិពលហ្វាស៊ីសនិយមដែរ។

យោងតាមវិគីភីឌា មូលដ្ឋានគាំទ្រហ្វាស៊ីសនិយមភាគច្រើនគឺអតីតយុទ្ធជនសង្គ្រាម ក្រុមជាតិនិយម និងអ្នកដែលភ័យខ្លាចការរីករាលដាលនៃបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្ត។ ក្រុមអាឌីទី (Arditi) របស់អ៊ីតាលី ដែលជាទាហានវរជនប្រដាប់ដោយដាវខ្លី និងមានស្មារតីមិនចុះចាញ់ បានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃចលនាហ្វាស៊ីសដំបូង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ឫសគល់គំនិតហ្វាស៊ីសនិយមអាចតាមដានទៅដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយទទួលឥទ្ធិពលពីទស្សនវិជ្ជាសម័យហ្វីន-ដឺ-សៀខល (fin-de-siècle) គំនិតវិវត្តនិយមសង្គមរបស់ហឺបឺត ស្ពែនសឺ និងការភ័យខ្លាចចំពោះកុម្មុយនិស្តក្រោយបដិវត្តន៍នៅរុស្ស៊ី។ សង្គ្រាមលោកលើកទី១ និងអារម្មណ៍អន់ចិត្តចំពោះសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព ជាពិសេសនៅអាល្លឺម៉ង់ បានបង្កើតដីអំណោយផលសម្រាប់ចលនាជាតិនិយមជ្រុល។

នៅឆ្នាំ១៩១៩ មូសូលីនីបានបង្កើតក្រុមប្រយុទ្ធហ្វាស៊ីសអ៊ីតាលី (Fasci Italiani di Combattimento) ហើយនៅឆ្នាំ១៩២២ គាត់បានដឹកនាំ "ដំណើរក្បួនទៅកាន់ទីក្រុងរ៉ូម" ដ៏ល្បី ដែលនាំឲ្យស្ដេចវិចទ័រ អេម៉ាញូអែល ទី៣ តែងតាំងគាត់ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ ក្រោយមក មូសូលីនីបានបង្រួបបង្រួមអំណាច ហាមឃាត់គណបក្សនយោបាយដទៃ បង្កើតរដ្ឋប៉ូលីស និងចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាឡាតេរ៉ង់ជាមួយវ៉ាទីកង់នៅឆ្នាំ១៩២៩ ដើម្បីពង្រឹងភាពស្របច្បាប់។

នៅអាល្លឺម៉ង់ គណបក្សណាស៊ីបានប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារនៅឆ្នាំ១៩២៣ (Beer Hall Putsch) តែបរាជ័យ។ ហ៊ីត្លែរបានប្រើប្រាស់ផ្លូវច្បាប់ និងការឃោសនាដើម្បីឡើងជាអធិការបតីនៅឆ្នាំ១៩៣៣ ហើយភ្លាមៗបានប្រែក្លាយប្រទេសទៅជារបបផ្តាច់ការហ្វាស៊ីស។ ការជំរុញជាតិនិយមជ្រុលនេះបានដឹកនាំទៅដល់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ការសម្លាប់រង្គាលមនុស្សរាប់លាននាក់ រួមទាំងហូឡូកូស្ត (Holocaust) ផងដែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមការកត់ត្រារបស់វិគីភីឌា ហ្វាស៊ីសនិយមបានអនុវត្តគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចបែបកូផរ៉ាទីសនិយម (corporatism) ដែលរៀបចំសង្គមតាមវិស័យអាជីពក្រោមការត្រួតត្រារបស់រដ្ឋ ដោយបដិសេធទាំងមូលធននិយមសេរីនិងសង្គមនិយម។ របបទាំងនេះលើកកម្ពស់ស្វ័យភាពសេដ្ឋកិច្ច (autarky) និងបានអនុវត្តគម្រោងសាធារណៈធំៗ ដូចជាប្រព័ន្ធផ្លូវហាយវេ (Autobahn) ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពអត់ការងារធ្វើ។ គម្រោង Volkswagen គឺជាឧទាហរណ៍នៃការប្រើប្រាស់និមិត្តសញ្ញាឧស្សាហកម្មដើម្បីឃោសនាឧត្តមភាពរបប។

ផ្នែកវប្បធម៌ របបហ្វាស៊ីសបានវិនិយោគយ៉ាងខ្លាំងលើការឃោសនាមហាជន ការជួបជុំយក្ស អង្គការយុវជនដូចជា "ឡីគអហ្វជឺមែនហ្គឺល" (League of German Girls) និង "បាលីឡា" (Balilla) ដើម្បីបណ្ដុះគំនិតស្នេហាជាតិនិងការគោរពមេដឹកនាំតាំងពីក្មេង។ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មត្រូវបានត្រួតត្រាយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីឧត្តមគតិហ្វាស៊ីស ដូចជាការលើកតម្កើងកម្លាំង បច្ចេកវិទ្យា និងភាពបរិសុទ្ធជាតិ។ ចលនាអនាគតនិយម (Futurism) នៅអ៊ីតាលី គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏លេចធ្លោនៃសិល្បៈដែលផ្សារភ្ជាប់ជាមួយហ្វាស៊ីសនិយម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហ្វាស៊ីសនិយមត្រូវបានថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិ ប៉ុន្តែចលនាថ្មីដែលមានទស្សនៈស្រដៀងគ្នា (neo-fascism) បានបន្តលេចឡើងនៅតាមប្រទេសជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្ដែងគឺគណបក្ស Golden Dawn នៅក្រិក ដែលបានប្រើនិមិត្តសញ្ញានិងវោហាសាស្ត្រហ្វាស៊ីស និងទទួលបានសម្លេងឆ្នោតក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។

ក្នុងសម័យទំនើបនេះ ពាក្យ "ហ្វាស៊ីសនិយម" ត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍នយោបាយដើម្បីរិះគន់អ្នកដឹកនាំ ឬគោលនយោបាយដែលគេយល់ថាផ្ដាច់ការ ប្រកាន់ជាតិសាសន៍ជ្រុល ឬគាបសង្កត់សិទ្ធិសេរីភាព។ ឧទាហរណ៍ អ្នកតវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីធ្លាប់បានបង្ហាញរូបភាពមេដឹកនាំរុស្ស៊ីជាមួយនិមិត្តសញ្ញាណាស៊ី។ ការជជែកថាតើចលនាស្ដាំនិយមសម័យថ្មីមួយចំនួនអាចចាត់ថ្នាក់ជាហ្វាស៊ីសឬអត់នៅតែបន្តជាប្រធានបទក្ដៅក្នុងវិស័យសិក្សានយោបាយ។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការស្វែងយល់ពីហ្វាស៊ីសនិយមជួយឲ្យយល់ដឹងកាន់តែច្បាស់អំពីនិន្នាការនយោបាយពិភពលោក និងហានិភ័យនៃជាតិនិយមជ្រុលក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន។