ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា ជី (Fertilizer) គឺជាសារធាតុដែលមានប្រភពពីធម្មជាតិ ឬសំយោគ ដែលគេយកទៅដាក់ក្នុងដី ឬលើរុក្ខជាតិ ក្នុងគោលបំណងផ្ដល់សារធាតុចិញ្ចឹមដែលចាំបាច់សម្រាប់ការលូតលាស់ និងការផ្តល់ទិន្នផល។ ជីមានលក្ខណៈខុសពីវត្ថុធាតុកែប្រែដីផ្សេងទៀត ដូចជាកំបោរ ដែលមិនផ្តល់សារធាតុចិញ្ចឹមទេ ប៉ុន្តែផ្លាស់ប្តូរជាតិអាស៊ីតរបស់ដី។ ក្នុងកសិកម្មទំនើប ការប្រើជីផ្ដោតសំខាន់លើម៉ាក្រូសារធាតុចិញ្ចឹមធំៗបីគឺ អាសូត (N) ផូស្វ័រ (P) និងប៉ូតាស្យូម (K) ដែលហៅកាត់ថា NPK។ អាសូតជួយការលូតលាស់ស្លឹក ផូស្វ័រជួយឫស ផ្កា និងផ្លែ រីឯប៉ូតាស្យូមជួយមុខងារទូទៅដូចជាការទប់ទល់នឹងជំងឺ និងគ្រោះរាំងស្ងួត។ ជួនកាលគេបន្ថែមធាតុរ៉ែតូចៗដូចជាស័ង្កសីផងដែរ។ កសិករអាចប្រើជីតាមវិធីផ្សេងៗ រួមមានការរាយស្ងួត ការដាក់ជាគ្រាប់ ការបាញ់រាវ ឬការបញ្ចូលតាមប្រព័ន្ធស្រោចស្រព អាស្រ័យលើប្រភេទដំណាំ និងទំហំកសិដ្ឋាន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា វត្ថុធាតុដើមសម្រាប់ផលិតជីមកពីទីតាំងភូមិសាស្ត្រផ្សេងៗជុំវិញពិភពលោក។ អាសូតដែលមានបរិមាណច្រើនក្នុងបរិយាកាស ត្រូវបានយកមកផលិតជាជីអាសូតតាមរយៈដំណើរការឧស្សាហកម្មដែលពឹងលើឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ផូស្វ័របានពីការជីកយករ៉ែផូស្វាតនៅប្រទេសដូចជា ម៉ារ៉ុក សហរដ្ឋអាមេរិក និងហ្វាំងឡង់ (ដូចរូប)។ ប៉ូតាស្យូមវិញបានពីរ៉ែប៉ូតាស ដែលមានច្រើននៅកាណាដា និងរុស្ស៊ី។ ជីសរីរាង្គដូចជាលាមកសត្វ និងជីកំប៉ុស្ត៍ អាចរកបានគ្រប់ទីកន្លែងដែលមានកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វ។ តាមទិន្នន័យពីវីគីភីឌា ការប្រើប្រាស់ជីនៅអឺរ៉ុប (រូប Fertilizer consumption in Europe) បង្ហាញថាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ប្រើប្រាស់ច្រើន ខណៈដែលប្រជាជនជាងពាក់កណ្តាលពិភពលោកពឹងផ្អែកលើផលិតផលកសិកម្មដែលប្រើជី។ ដូច្នេះការផ្គត់ផ្គង់ជីមានសារៈសំខាន់សម្រាប់សន្តិសុខស្បៀងសកល។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា ការប្រើជីមានប្រវត្តិតាំងពីសម័យកសិកម្មបុរាណ ដោយមនុស្សយល់ថាលាមកសត្វ ផេះ និងជីបៃតងជួយឱ្យដំណាំលូតលាស់ល្អ។ នៅដើមសតវត្សទី១៩ ឧស្សាហកម្មជីបានចាប់កំណើតជាផ្លូវការ។ រូបភាពពីវីគីភីឌាបង្ហាញរោងចក្រ Mirat នៅ Salamanca ប្រទេសអេស្ប៉ាញ ដែលបានចាប់ផ្តើមផលិតជីនៅឆ្នាំ១៨១២ ហើយចាត់ទុកជាសហគ្រាសជីចំណាស់មួយ។ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ដែលផ្លាស់ប្តូរវិស័យនេះគឺការរកឃើញដំណើរការ Haber-Bosch នៅដើមសតវត្សទី២០ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យផលិតអាម៉ូញាក់សំយោគពីអាសូតក្នុងខ្យល់ និងបន្តផលិតជាជីអាសូតបានជាង។ បដិវត្តន៍បៃតង (Green Revolution) នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ បានប្រើជីសំយោគយ៉ាងទូលំទូលាយ ជួយបង្កើនផលិតភាពស្រូវ និងស្រូវសាឡី និងជួយសង្គ្រោះមនុស្សរាប់លាននាក់ពីគ្រោះទុរភិក្ស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា ជីមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ហើយឧស្សាហកម្មជីគឺជាវិស័យដ៏ធំ។ កសិករពឹងផ្អែកលើជីដើម្បីបង្កើនទិន្នផល និងប្រាក់ចំណូល។ ការពិសោធមួយក្នុងរូបភាពបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាដំណាំប៉េងប៉ោះដែលគ្មានជីនីត្រាត មិនអាចលូតលាស់បានល្អ ហើយខ្លះអាចងាប់ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចនៃជី។ ក្នុងផ្នែកវប្បធម៌ ការប្រើជីបានផ្លាស់ប្តូរប្រពៃណីកសិកម្ម៖ ពីការប្រើលាមកសត្វ និងធម្មជាតិ ទៅជាការប្រើជីគីមីដែលផ្តល់ផលរហ័ស។ យ៉ាងណាក៏ដោយ និន្នាការបច្ចុប្បន្នកំពុងងាកត្រឡប់ទៅរកកសិកម្មសរីរាង្គវិញ ដូចការធ្វើជីកំប៉ុស្ត៍តាមផ្ទះ និងខ្នាតធំ (រូប HomeComposting) ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងការព្រួយបារម្ភពីបរិស្ថាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ប្រធានបទជីនៅតែមានភាពពាក់ព័ន្ធខ្លាំង ជាពិសេសសម្រាប់កម្ពុជាដែលជាប្រទេសកសិកម្ម។ យោងតាមវីគីភីឌា ការប្រើជីមានផលប៉ះពាល់បរិស្ថានដូចជាការហូរហៀរសារធាតុចិញ្ចឹមបង្កជាតំបន់ស្លាប់ក្នុងទឹក (រូប Runoff និង Aquatic Dead Zones) និងការបំភាយឧស្ម័នមេតាន។ បញ្ហានេះទាមទារឱ្យកសិករខ្មែរយល់ដឹងពីការប្រើជីប្រកបដោយទំនួលខុសត្រូវ ដើម្បីការពារប្រភពទឹកសាបដូចជាទន្លេសាប និងបឹងធម្មជាតិ។ ទន្ទឹមនេះ បច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗដូចជាដ្រូនបាញ់ជី និងកសិកម្មច្បាស់លាស់ (Precision Agriculture) កំពុងផ្ដល់ឱកាសឱ្យកសិករប្រើជីកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព កាត់បន្ថយថ្លៃដើម និងផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន។ សម្រាប់កម្ពុជា ការទទួលយកនវានុវត្តន៍ទាំងនេះ រួមនឹងការលើកកម្ពស់ជីសរីរាង្គ អាចជាគន្លឹះឆ្ពោះទៅរកកសិកម្មចីរភាព និងសន្តិសុខស្បៀងរយៈពេលវែង។