ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ការរិះគន់ភាពយន្ត ឬការវាយតម្លៃភាពយន្ត គឺជាការវិភាគ និងវាយតម្លៃលើខ្សែភាពយន្ត និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយភាពយន្តទាំងមូល។ យោងតាម Wikipedia ការរិះគន់ភាពយន្តអាចបែងចែកជាពីរប្រភេទធំៗគឺ ការរិះគន់បែបសាកលវិទ្យាល័យ ដោយអ្នកសិក្សាផ្នែកភាពយន្ត ដែលស្រាវជ្រាវពីទ្រឹស្តីភាពយន្ត និងចុះផ្សាយការសិក្សាក្នុងសៀវភៅ និងទិនានុប្បវត្តិ និងមួយទៀតជាការរិះគន់បែបសារព័ត៌មាន ដែលត្រូវបានចុះផ្សាយជាទៀងទាត់តាមកាសែត ទស្សនាវដ្តី និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយធំៗ។

ការរិះគន់បែបសាកលវិទ្យាល័យ កម្រនឹងយកទម្រង់ជាការពិនិត្យឡើងវិញ (review) ណាស់ គឺភាគច្រើនផ្តោតលើការវិភាគខ្សែភាពយន្ត និងទីតាំងរបស់វាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រភេទភាពយន្ត ឧស្សាហកម្មភាពយន្ត និងប្រវត្តិសាស្ត្រភាពយន្តទាំងមូល។ ចំណែកការរិះគន់បែបសារព័ត៌មានមានគោលដៅផ្តល់យោបល់ដល់អ្នកអានថាតើភាពយន្តមួយស័ក្តិសមនឹងទស្សនាឬយ៉ាងណា ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេសម្គាល់ថាជា “film review” ខុសពី “film criticism” ដែលមានលក្ខណៈស៊ីជម្រៅជាង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ការរិះគន់ភាពយន្តមានវត្តមាននៅទូទាំងពិភពលោក ដោយមានអ្នករិះគន់ឆ្នើមៗដែលមានឥទ្ធិពលក្នុងវិស័យនេះ។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក អ្នករិះគន់ដូចជា Roger Ebert, Pauline Kael និង Andrew Sarris ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការកសាងវប្បធម៌នៃការមើលភាពយន្ត។ នៅបារាំង អ្នកសិក្សា André Bazin និងទស្សនាវដ្តី Cahiers du Cinéma បានជំរុញឱ្យមានការអភិវឌ្ឍទ្រឹស្តីភាពយន្តយ៉ាងសំខាន់។ នៅចក្រភពអង់គ្លេស ទស្សនាវដ្តី Sight & Sound របស់ BFI មានឥទ្ធិពលយូរអង្វែង រីឯនៅអូស្ត្រាលី កម្មវិធីទូរទស្សន៍ The Movie Show ដែលដឹកនាំដោយ David Stratton និង Margaret Pomeranz ក៏ជាគំរូនៃការរិះគន់ដែលទទួលបានការពេញនិយមពីសាធារណៈជនដែរ។

នៅតំបន់អាស៊ី ក៏មានការរីកលូតលាស់នៃអ្នករិះគន់ភាពយន្តផងដែរ ដូចជានៅឥណ្ឌា ជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង ដែលស្របជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្មភាពយន្តក្នុងស្រុក។ នៅកម្ពុជា ការរិះគន់ភាពយន្តកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលអភិវឌ្ឍន៍ ដោយមានអ្នកសរសេរប្លុក និងអ្នកប្រើប្រាស់បណ្តាញសង្គមកាន់តែច្រើនឡើងដែលចែករំលែកទស្សនៈរបស់ពួកគេអំពីខ្សែភាពយន្ត។ សាកលវិទ្យាល័យជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក ក៏មានកម្មវិធីសិក្សាផ្នែក film studies ដែលរួមបញ្ចូលការសិក្សាទ្រឹស្តីនៃការរិះគន់ភាពយន្តផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃការរិះគន់ភាពយន្តចាប់ផ្តើមតាំងពីសម័យដើមនៃភាពយន្ត នៅពេលដែលកាសែតនានាចាប់ផ្តើមចុះផ្សាយការពិនិត្យភាពយន្ត។ នៅដើមសតវត្សទី២០ ការរិះគន់ភាពយន្តភាគច្រើនមានទម្រង់ជាប្រអប់ព័ត៌មានខ្លីៗ តែក្រោយមកបានវិវត្តទៅជាការវិភាគស៊ីជម្រៅជាងមុន។ ទស្សនាវដ្តីបារាំង Cahiers du Cinéma បានលើកកម្ពស់គំនិត “auteur theory” នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ ដែលចាត់ទុកអ្នកដឹកនាំរឿងជាអ្នកបង្កើតស្នាដៃបែបសិល្បៈ ហើយគំនិតនេះបានជះឥទ្ធិពលដល់ការរិះគន់ភាពយន្តទូទាំងពិភពលោក។

នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ និង១៩៧០ ការរិះគន់បែបសាកលវិទ្យាល័យបានពង្រីកខ្លួនជាមួយនឹងការបង្កើតកម្មវិធីសិក្សាភាពយន្តនៅសាកលវិទ្យាល័យជាច្រើននៅលោកខាងលិច ដែលបានផ្តល់កន្លែងថ្មីសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវនិងការបោះពុម្ពផ្សាយការវិភាគស៊ីជម្រៅ។ ក្រោយមក ការលេចឡើងនៃអ្នករិះគន់តាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ដូចជា Roger Ebert និង Gene Siskel បានធ្វើឱ្យការរិះគន់ភាពយន្តក្លាយជារឿងពេញនិយមក្នុងចំណោមសាធារណៈជនទូទៅ។ នៅសម័យអ៊ីនធឺណិត វេទិកាដូចជា Rotten Tomatoes, IMDb និង Letterboxd បានផ្លាស់ប្តូររបៀបដែលអ្នកមើលទទួលបានការវាយតម្លៃ ហើយអ្នករិះគន់ថ្មីៗបានងាកមកប្រើប្រាស់បណ្តាញសង្គម និងវីដេអូដើម្បីចែករំលែកទស្សនៈរបស់ពួកគេ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ការរិះគន់ភាពយន្តមានផលប៉ះពាល់ទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌យ៉ាងសំខាន់។ ទោះបីជាការពិនិត្យភាពយន្តមិនតែងតែកំណត់ជោគជ័យឬបរាជ័យនៃខ្សែភាពយន្តធំៗក៏ដោយ តែវាអាចជួយជំរុញចំណូលសម្រាប់ភាពយន្តឯករាជ្យ ឬភាពយន្តសិល្បៈដែលមានថវិកាតិច។ វេទិកាប្រមូលពិន្ទុដូចជា Rotten Tomatoes និង Metacritic បានក្លាយជាឧបករណ៍សម្រាប់អ្នកមើលក្នុងការសម្រេចចិត្តមើលភាពយន្ត ហើយក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទីផ្សារដោយស្ទូឌីយោភាពយន្តផងដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌ ការរិះគន់ភាពយន្តជួយបង្កើតកិច្ចពិភាក្សាសាធារណៈអំពីតម្លៃសិល្បៈ ប្រធានបទសង្គម និងការតំណាងនៅក្នុងខ្សែភាពយន្ត។ វាក៏ដើរតួជាស្ពានរវាងអ្នកបង្កើតភាពយន្ត និងទស្សនិកជន ហើយជំរុញឱ្យមានការអភិវឌ្ឍសិល្បៈភាពយន្តឱ្យកាន់តែសម្បូរបែប។ ព្រឹត្តិការណ៍មហោស្រពភាពយន្តធំៗដូចជា Cannes ឬ Berlinale ក៏ពឹងផ្អែកលើអ្នករិះគន់ដើម្បីផ្សព្វផ្សាយ និងវាយតម្លៃស្នាដៃផងដែរ។ ការបោះឆ្នោត “មហាស្នាដៃភាពយន្ត” (Greatest Films) របស់ Sight & Sound ក៏ជាឧទាហរណ៍នៃឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅនៃការរិះគន់លើកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងប្រវត្តិសាស្ត្រភាពយន្ត។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ននេះ ការរិះគន់ភាពយន្តកំពុងប្រឈមមុខនឹងការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយសារការកើនឡើងនៃប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម និងវេទិកាវីដេអូដូចជា YouTube និង TikTok។ អ្នករិះគន់ប្រពៃណីនៅតាមកាសែតកំពុងមានឥទ្ធិពលថយចុះ ខណៈដែលអ្នកបង្កើតមាតិកាឯករាជ្យកំពុងទាក់ទាញទស្សនិកជនជំនាន់ថ្មីយ៉ាងច្រើន។

ការជជែកអំពីភាពចម្រុះ និងការតំណាងក្នុងវិស័យរិះគន់ភាពយន្តក៏បានក្លាយជាប្រធានបទសំខាន់ ដោយមានការអំពាវនាវឱ្យមានសំឡេងកាន់តែច្រើនពីសហគមន៍ដែលមិនសូវមានតំណាង ដូចជាស្ត្រី ជនជាតិភាគតិច និងសហគមន៍ LGBTQ+ ជាដើម។ នៅកម្ពុជា ការរិះគន់ភាពយន្តចាប់ផ្តើមមានការទទួលស្គាល់កាន់តែខ្លាំង តាមរយៈគេហទំព័រព័ត៌មាន និងទំព័រហ្វេសប៊ុកដែលផ្តល់ការវិភាគភាពយន្តជាភាសាខ្មែរ។ ការរីកចម្រើននេះអាចឱ្យអ្នកអាន KhmerPulse និងសាធារណៈជនទូទៅមានទស្សនៈវិស័យកាន់តែស៊ីជម្រៅអំពីខ្សែភាពយន្តទាំងក្នុងនិងក្រៅប្រទេស។