ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

វិសោធនកម្មទី ១ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហរដ្ឋអាមេរិក គឺជាវិសោធនកម្មទីមួយនៅក្នុងច្បាប់សិទ្ធិ (Bill of Rights) ដែលរួមមានវិសោធនកម្មទាំង ១០ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហរដ្ឋអាមេរិក។ យោងតាមវិគីភីឌា វិសោធនកម្មនេះហាមឃាត់សភា (Congress) មិនឱ្យបង្កើតច្បាប់ស្តីពីការបង្កើតសាសនាផ្លូវការរបស់រដ្ឋ មិនឱ្យរារាំងការអនុវត្តសាសនាដោយសេរី និងមិនឱ្យកាត់បន្ថយសេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សេរីភាពនៃការប្រជុំដោយសន្តិវិធី និងសិទ្ធិដាក់ញត្តិជូនរដ្ឋាភិបាលដើម្បីសុំការដោះស្រាយ។

វិសោធនកម្មនេះត្រូវបានអនុម័តនៅថ្ងៃទី ១៥ ធ្នូ ១៧៩១។ វិគីភីឌា បានរាយការណ៍ថា នៅក្នុងសេចក្តីព្រាងដើម អត្ថបទដែលក្លាយជាវិសោធនកម្មទី ១ នេះ គឺស្ថិតនៅលំដាប់ទី ៣ ហើយដោយសារមាតិកាពីរដំបូងមិនត្រូវបានរដ្ឋនានាផ្តល់សច្ចាប័ន ទើបអត្ថបទស្តីពីសេរីភាពសាសនា និងសេរីភាពបញ្ចេញមតិនេះ ក្លាយជាវិសោធនកម្មទី ១។

អត្ថបទ និងសេរីភាពទាំងប្រាំ

ប្រភព: Wikipedia

អត្ថបទនៃវិសោធនកម្មទី ១ ធានាសេរីភាពចំនួន ៥ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសេរីភាពសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ យោងតាមវិគីភីឌា សេរីភាពទាំងនោះមាន៖

១. សេរីភាពសាសនា៖ សភាមិនអាចបង្កើតច្បាប់ស្តីពីការបង្កើតសាសនាផ្លូវការរបស់រដ្ឋ ឬរារាំងការអនុវត្តសាសនាដោយសេរី។

២. សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ។

៣. សេរីភាពសារព័ត៌មាន។

៤. សេរីភាពនៃការប្រជុំដោយសន្តិវិធី។

៥. សិទ្ធិដាក់ញត្តិជូនរដ្ឋាភិបាល ដើម្បីសុំការដោះស្រាយបញ្ហាតវ៉ា។

ការធានាទាំងនេះកំណត់ចំពោះសភាសហរដ្ឋអាមេរិក ជាស្ថាប័នបង្កើតច្បាប់នៅថ្នាក់សហព័ន្ធ ហើយសារមន្ទីរ Newseum ក្នុងទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោន ឌីស៊ី បានពិពណ៌នាសេរីភាពទាំង ៥ នេះជារូបភាព។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

គំនិតនៃសេរីភាពសាសនាមានឫសគល់តាំងពីសម័យអាណានិគមអង់គ្លេសនៅអាមេរិក។ តាមវិគីភីឌា ច្បាប់ Maryland Toleration Act បានធានាសេរីភាពសាសនានៅក្នុងអាណានិគម Maryland ហើយច្បាប់ស្រដៀងគ្នាក៏ត្រូវបានអនុម័តនៅ Rhode Island, Connecticut និង Pennsylvania ដែរ។ ផ្ទុយទៅវិញ អាណានិគម Plymouth និង Massachusetts Bay ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយអំណាចសាសនារបស់ពួរីតាន (Puritan)។

នៅថ្ងៃទី ១២ មិថុនា ១៧៧៦ សន្និសីទរដ្ឋវើជីនៀ លើកទី ៥ បានអនុម័តសេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិរដ្ឋវើជីនៀ (Virginia Declaration of Rights) ដែលមានលោកចច ម៉េសុន (George Mason) ជាអ្នករៀបចំសេចក្តីព្រាងចម្បង។ ក្រោយមក លោកជេមស៍ ម៉ាឌីសុន (James Madison) បានរៀបចំសេចក្តីព្រាងច្បាប់សិទ្ធិ ហើយវិសោធនកម្មទាំង ១០ ត្រូវបានអនុម័តនៅថ្ងៃទី ១៥ ធ្នូ ១៧៩១។

នៅឆ្នាំ ១៨០២ លោកថូម៉ាស់ ជេហ្វឺសុន (Thomas Jefferson) ដែលជាប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក បានសរសេរអំពី "ជញ្ជាំងនៃការបំបែក" រវាងរដ្ឋ និងសាសនា។ ការសរសេរនេះបានក្លាយជាចំណុចយោងសំខាន់មួយនៅក្នុងការជជែកដេញដោលអំពីទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋាភិបាល និងសាសនា នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។

ការបកស្រាយតាមតុលាការ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា អត្ថន័យជាក់ស្តែងនៃវិសោធនកម្មទី ១ ត្រូវបានកំណត់យ៉ាងច្រើនតាមរយៈសាលក្រមរបស់តុលាការកំពូលសហរដ្ឋអាមេរិក។ នៅឆ្នាំ ១៨៧៥ ប្រធានចៅក្រម Morrison Waite បានកាត់សេចក្តីក្នុងសំណុំរឿង United States v. Cruikshank ថា សិទ្ធិនៃការប្រជុំគឺជាសិទ្ធិបន្ទាប់បន្សំ បើធៀបនឹងសិទ្ធិដាក់ញត្តិ។

នៅឆ្នាំ ១៩១៨ លោក Eugene V. Debs ត្រូវបានកាត់ទោស ដោយសារការថ្លែងសុន្ទរកថាមួយ ដែលក្នុងនោះលោកបានរំលឹកអំពីការទៅជួបបុរសជាប់ឃុំចំនួន ៣ នាក់ ដែលបានជួយសម្រួលដល់ការគេចពីកាតព្វកិច្ចចូលបម្រើយោធា។ ករណីនេះបង្ហាញថា នៅសម័យនោះ ការការពារសេរីភាពបញ្ចេញមតិនៅមានដែនកំណត់។ ក្នុងទសវត្សរ៍ ១៩២០ ចៅក្រម Louis Brandeis បានសរសេរមតិជំទាស់ជាច្រើន ដែលគាំទ្រការទាមទារសេរីភាពបញ្ចេញមតិ។

នៅឆ្នាំ ១៩៦៤ សំណុំរឿង New York Times Co. v. Sullivan ដែលកើតចេញពីការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មឈ្មោះ "Heed Their Rising Voices" បាននាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងទូលំទូលាយលើច្បាប់ស្តីពីការបង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។

បន្ទាប់មក នៅឆ្នាំ ១៩៧១ ការលេចធ្លាយឯកសារ Pentagon Papers ដោយលោក Daniel Ellsberg បាននាំទៅដល់សំណុំរឿង New York Times Co. v. United States ដែលជាសាលក្រមសំខាន់មួយសម្រាប់សេរីភាពសារព័ត៌មាន។ ចំណែកឯការបំពានលើទង់ជាតិវិញ គឺជាប្រធានបទនៃការជជែកដេញដោលយ៉ាងខ្លាំងក្លា អំពីវិសាលភាពនៃការការពារសេរីភាពបញ្ចេញមតិ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា វិសោធនកម្មទី ១ ការពារសិទ្ធិក្នុងការប្រើពាក្យសម្ដីដែលអាចចាត់ទុកជាការប្រមាថ ឬសម្ដីស្អប់ខ្ពើមផងដែរ។ ការតវ៉ានៅពិធីបុណ្យសព គឺជាឧទាហរណ៍មួយដែលបង្ហាញថា សូម្បីតែពាក្យសម្ដីដែលមនុស្សភាគច្រើនយល់ថាជាការប្រមាថ ក៏ស្ថិតក្រោមការការពារដែរ។

នៅយុគឌីជីថល ព្រំដែននៃសេរីភាពបញ្ចេញមតិកាន់តែស្មុគស្មាញ។ តាមវិគីភីឌា កូដអ៊ិនគ្រីប RSA ដែលបានបោះពុម្ពលើអាវយឺត បានក្លាយជាគ្រឿងសព្វាវុធដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងការនាំចេញ ហើយការបោះពុម្ពនោះ គឺជាការតវ៉ាដើម្បីសេរីភាពបញ្ចេញមតិ ប្រឆាំងនឹងការរឹតបន្តឹងការនាំចេញបច្ចេកវិទ្យាអ៊ិនគ្រីបរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។

សេរីភាពសាសនាក៏នៅតែជាប្រធានបទដែលមនុស្សចាប់អារម្មណ៍ ដោយសារព្រះវិហារមួយចំនួននៅសហរដ្ឋអាមេរិក ចាប់យកជំហរខ្លាំងក្លាលើប្រធានបទនយោបាយ ដូចជាបញ្ហាអាពាហ៍ពិពាហ៍ស៊ីវិល។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា និងក្នុងសហគមន៍ខ្មែរនៅបរទេស វិសោធនកម្មទី ១ នៅតែជាឯកសារយោងដ៏សំខាន់មួយ ព្រោះការជជែកដេញដោលអំពីសេរីភាពបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន និងសេរីភាពសាសនា គឺជាប្រធានបទដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសហគមន៍ជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោក។