ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា តួនាទីយេនឌ័រ ឬតួនាទីភេទ គឺជាបទដ្ឋានសង្គមមួយដែលគេចាត់ទុកថាសមស្រប ឬគួរឱ្យចង់បានសម្រាប់បុគ្គលម្នាក់ៗ ដោយផ្អែកលើភេទ ឬយេនឌ័ររបស់ពួកគេ។ តួនាទីទាំងនេះជាធម្មតាផ្តោតលើទស្សនៈសង្គមអំពីភាពជាបុរស (masculinity) និងភាពជាស្ត្រី (femininity)។ នៅក្នុងសង្គមជាច្រើន តួនាទីយេនឌ័របានកំណត់ពីអាកប្បកិរិយា ការងារ និងទំនាក់ទំនងរបស់មនុស្សតាំងពីកំណើត។

វិគីភីឌាក៏បានបង្ហាញទិន្នន័យពីបណ្តាញសង្គមឆ្នាំ ២០១៣ ដែលបង្ហាញថាភាសាដែលបុរសនិងស្ត្រីប្រើប្រាស់មានលក្ខណៈខុសគ្នាយ៉ាងច្បាស់ ដោយបុរសមានទំនោរប្រើពាក្យទាក់ទងនឹងកីឡា និងបច្ចេកវិទ្យា ខណៈស្ត្រីប្រើពាក្យទាក់ទងនឹងទំនាក់ទំនង និងអារម្មណ៍។ នេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីឥទ្ធិពលនៃតួនាទីយេនឌ័រលើការប្រាស្រ័យទាក់ទង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តួនាទីយេនឌ័រមិនដូចគ្នាទេនៅទូទាំងពិភពលោក។ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថាវប្បធម៌នីមួយៗមានការកំណត់ខុសៗគ្នាអំពីអ្វីដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា «ការងារបុរស» ឬ «ការងារស្ត្រី»។ ជាឧទាហរណ៍ នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រដាហូមេ (ក្នុងតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នជាប្រទេសបេណាំង) ចាប់ពីសតវត្សទី១៨ ដល់សតវត្សទី២០ ស្ត្រីបានបម្រើការជាទាហាន ដែលជាតួនាទីមួយជារឿយៗត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតួនាទីបុរសនៅកន្លែងផ្សេងទៀត។ រូបភាពពីគេហទំព័រវិគីមេឌាបង្ហាញពីស្ត្រីទាំងនេះ ដែលគេស្គាល់ថាជា «អាម៉ាហ្សូននៃដាហូមេ»។

ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងសង្គមខ្លះនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន ស្ត្រីត្រូវបានកំណត់យ៉ាងតឹងរ៉ឹងឱ្យនៅក្នុងផ្ទះ ប៉ុន្តែក៏មានការផ្លាស់ប្តូរដូចជាការសាងសង់វិហារអ៊ីស្លាមសម្រាប់ស្ត្រីនៅទីក្រុងខូស ក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ដែលបង្ហាញពីការរីកចម្រើនផ្នែកសិទ្ធិស្ត្រី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្របានបង្ហាញថាតួនាទីយេនឌ័រគឺជាអ្វីដែលអាចផ្លាស់ប្តូរបានតាមពេលវេលា។ វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថាបទដ្ឋាននៃសម្លៀកបំពាក់សម្រាប់កុមារប្រុសនៅអឺរ៉ុបសតវត្សទី១៨ ខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងពីបច្ចុប្បន្ន។ ជាឧទាហរណ៍ គំនូរប្រេងរបស់ព្រះបាទល្វីសទី១៥ កាលពីកុមារភាពក្នុងឆ្នាំ ១៧១២ បង្ហាញព្រះអង្គស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់ដែលគេទុកសម្រាប់ក្មេងប្រុសមិនទាន់ដោះខោ (unbreeched) ដែលក្នុងសតវត្សទី២១ អាចត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការស្លៀកពាក់ឆ្លងភេទ។ នេះបញ្ជាក់ថាគំនិតអំពីអ្វីដែលជា «បុរស» ឬ «ស្ត្រី» មានការប្រែប្រួល។

នៅសម័យដើម ការងារជាច្រើនត្រូវបានបែងចែកតាមភេទ។ រូបគំនូរមួយពីឆ្នាំ ១៨៨៣ បង្ហាញពីក្មេងៗកំពុងលេង «ផ្ទះ» ដោយក្មេងស្រីធ្វើជាម្តាយ និងក្មេងប្រុសធ្វើជាឪពុក ដែលបង្ហាញពីការបណ្តុះបណ្តាលតួនាទីតាំងពីតូច។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើតួនាទីយេនឌ័រ។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅពេលដែលបុរសជាច្រើនត្រូវបានកេណ្ឌទៅធ្វើទាហាន ស្ត្រីត្រូវបានអំពាវនាវឱ្យចូលបម្រើការងារក្នុងវិស័យដែលពីមុនគេចាត់ទុកថាជាការងារបុរស ដូចជាការកាប់ឈើ ការផលិតគ្រឿងយន្ត និងការដឹកជញ្ជូន។ រូបថតពីគម្រោង Women's Timber Corps នៅចក្រភពអង់គ្លេសបង្ហាញស្ត្រីវ័យក្មេងម្នាក់កំពុងធ្វើការជាអ្នកកាប់ឈើ ដែលជាភស្តុតាងនៃការផ្លាស់ប្តូរតួនាទីភេទដោយសារតម្រូវការសេដ្ឋកិច្ច។

វប្បធម៌ក៏ដើរតួនាទីសំខាន់ដែរ។ ការសិក្សាមួយរបស់ Fiske និងសហការីក្នុងឆ្នាំ ២០០២ ដែលដកស្រង់ដោយវិគីភីឌា បានបង្កើតគំរូគំនិតបែបស្តេរ៉េអូ (stereotype content model) ដែលបែងចែកប្រភេទគំនិតបែបស្តេរ៉េអូជាបួន ដោយផ្អែកលើការយល់ឃើញពីភាពកក់ក្តៅ (warmth) និងសមត្ថភាព (competence)។ គំនិតបែបស្តេរ៉េអូទាំងនេះជះឥទ្ធិពលដល់របៀបដែលសង្គមចាត់ទុកបុរស និងស្ត្រី ហើយអាចនាំឱ្យមានការរើសអើងក្នុងការងារ និងជីវិតសង្គម។ ឧទាហរណ៍ ស្ត្រីជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានភាពកក់ក្តៅខ្ពស់ប៉ុន្តែសមត្ថភាពទាប ខណៈបុរសត្រូវបានមើលឃើញផ្ទុយមកវិញ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន ការយល់ដឹងអំពីតួនាទីយេនឌ័រកំពុងតែមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ចលនាដើម្បីសមភាពភេទបានធ្វើឱ្យមានការកែប្រែច្បាប់ជាច្រើន ដូចជាសិទ្ធិបោះឆ្នោតរបស់ស្ត្រីនៅបារាំងក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៤ ដែលត្រូវបានតស៊ូដោយសកម្មជនដូចជា Louise Weiss។ សព្វថ្ងៃនេះ ការតស៊ូនៅតែបន្ត មិនត្រឹមតែដើម្បីសិទ្ធិស្ត្រីប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងដើម្បីការទទួលស្គាល់អត្តសញ្ញាណយេនឌ័រផ្សេងៗ ដូចជាបុគ្គលប្តូរភេទ (transgender) និងបុគ្គលមិនប្រកាន់ភេទ (non-binary) ជាដើម។

សកម្មជនប្តូរភេទ Camille Cabral បានចូលរួមក្នុងបាតុកម្មនៅប៉ារីសកាលពីខែតុលា ឆ្នាំ ២០០៥ ដើម្បីទាមទារសិទ្ធិសម្រាប់សហគមន៍ប្តូរភេទ។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា បញ្ហាតួនាទីយេនឌ័រក៏កំពុងតែត្រូវបានលើកយកមកពិភាក្សាកាន់តែខ្លាំងឡើង ជាពិសេសអំពីសមភាពស្ត្រីក្នុងវិស័យការងារ និងការអប់រំ។ ការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថទាំងនេះបង្ហាញថាតួនាទីយេនឌ័រមិនមែនជាអ្វីដែលថេរទេ ប៉ុន្តែជាសំណង់សង្គមដែលអាចប្រែប្រួលទៅតាមការវិវត្តនៃមនសិការរបស់មនុស្សជាតិ។