ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ផ្ទាំងទឹកកក (glacier) គឺជាម៉ាសទឹកកកធម្មជាតិដ៏ធំមួយ ដែលមានចលនាឥតឈប់ឈរក្រោមទម្ងន់ខ្លួនវា។ វាត្រូវបានចាត់ទុកជាប្រភេទថ្មមួយផងដែរ ដោយសារតែលក្ខណៈរូបវិទ្យារបស់វា។ ផ្ទាំងទឹកកកបង្កើតឡើងនៅតំបន់ដែលការប្រមូលផ្តុំព្រិល (accumulation) លើសពីការរលាយនិងការហួត (ablation) រាប់រយឆ្នាំ ឬរាប់សតវត្សរ៍។

ក្រោមឥទ្ធិពលនៃទំនាញផែនដី ផ្ទាំងទឹកកកហូរយឺតៗ និងប្រែរូបរាងតាមរយៈការពត់ខ្លួន (ductile deformation) និងការបាក់ (brittle deformation)។ លទ្ធផលគឺជាស្នាមប្រេះ (crevasses) និងដុំទឹកកកមុតស្រួច (seracs) ដែលជាសញ្ញាសម្គាល់លើផ្ទៃរបស់វា។ នៅពេលផ្ទាំងទឹកកករំកិល វាកោសនិងដឹកដុំថ្មពីក្រោម បង្កើតជាទម្រង់ដីពិសេសៗដូចជា រង្វង់ភ្នំ (cirques) ភ្នំរាយ (moraines) និងឆកសមុទ្រ (fjords)។ ទម្ងន់ដ៏ធំរបស់ផ្ទាំងទឹកកកក៏ដាក់សម្ពាធ isostatic លើសំបកផែនដី ធ្វើឲ្យដីស្រុតចុះ (isostatic depression) ហើយនៅពេលទឹកកករលាយ ដីក៏ងើបឡើងវិញ (isostatic rebound)។

គួរកត់សម្គាល់ថា ផ្ទាំងទឹកកកអាចហូរចូលទៅក្នុងទឹក ហើយអាចរួមបញ្ចូលផ្ទាំងទឹកកកអណ្តែត (ice shelves) និងអណ្តាតទឹកកក (ice tongues) ប៉ុន្តែវាមានប្រភពដើមនៅលើដីតែប៉ុណ្ណោះ។ វាខុសគ្នាពីទឹកកកសមុទ្រ (sea ice) និងទឹកកកបឹង (lake ice) ដែលស្តើងជាង ហើយបង្កើតនៅលើផ្ទៃទឹកដែលកក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ផ្ទាំងទឹកកកមានវត្តមាននៅទូទាំងពិភពលោក ចាប់ពីតំបន់ប៉ូលរហូតដល់ភ្នំខ្ពស់ៗនៅតំបន់ត្រូពិក។ យោងតាមវិគីភីឌា ផ្ទាំងទឹកកក Baltoro ក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន មានប្រវែង ៦២ គីឡូម៉ែត្រ និងជាផ្ទាំងទឹកកកអាល់ផែន (alpine glacier) វែងជាងគេទី ៥ នៅលើពិភពលោក។ រីឯផ្ទាំងទឹកកក Quelccaya ក្នុងប្រទេសប៉េរូ គឺជាតំបន់ទឹកកកធំជាងគេទី ២ នៅតំបន់ត្រូពិក។ ផ្ទាំងទឹកកក Webber នៅលើកោះ Ellesmere ក្នុងតំបន់អាកទិកកំពុងរំកិលទៅមុខ (advancing polar glacier) ខណៈផ្ទាំងទឹកកកជាច្រើនទៀតកំពុងថយរំកិល ដូចជានៅភ្នំកេនយ៉ាជាដើម។

លក្ខណៈសណ្ឋានដីដែលបង្កើតដោយផ្ទាំងទឹកកករួមមានភ្នំរាយ (moraines) ដូចនៅបឹង Louise ប្រទេសកាណាដា និងភ្នំដ្រមលីន (drumlins) ដែលបង្កើតដោយផ្ទាំងទឹកកក Laurentide Ice Sheet នៅ Wisconsin សហរដ្ឋអាមេរិក។ ឆកសមុទ្រ Geirangerfjord នៅន័រវេស ក៏ជាលទ្ធផលនៃការធ្វើឲ្យរបេះដីដោយផ្ទាំងទឹកកក ដែលធ្វើឲ្យជម្រៅនិងភាពចោតកាន់តែខ្លាំង។

សហគមន៍មនុស្សនៅជិតផ្ទាំងទឹកកក ពឹងផ្អែកលើទឹករលាយសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម និងជាប្រភពទឹកប្រើប្រាស់។ តំបន់ទាំងនេះក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ ដែលសិក្សាពីឥរិយាបថរបស់ផ្ទាំងទឹកកក និងផលប៉ះពាល់នៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ ឧទាហរណ៍ ផ្ទាំងទឹកកក Taschachferner ក្នុងជួរភ្នំ Ötztal Alps ប្រទេសអូទ្រីស ដែលនៅជិតកំពូលភ្នំ Wildspitze កម្ពស់ ៣,៧៦៨ ម៉ែត្រ គឺជាកន្លែងសិក្សាដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រព្រមទាំងអ្នកឡើងភ្នំ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការសិក្សាអំពីផ្ទាំងទឹកកកបានចាប់ផ្តើមតាំងពីសតវត្សទី ១៩។ តាមការកត់ត្រារបស់វិគីភីឌា ផ្ទាំងទឹកកកនៅភ្នំកេនយ៉ាបានថយរំកិលតាំងពីសតវត្សទី ១៩ ហើយកំពូលភ្នំលែងទទួលបានព្រិលធ្លាក់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីទ្រទ្រង់វាតទៅទៀត។ រូបថតពីខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៣០ បានបង្ហាញពីភាពអស្ចារ្យនៃផ្ទាំងទឹកកកនៅលើភ្នំកេនយ៉ា ដែលជាភ្នំខ្ពស់នៅតំបន់ត្រូពិកអាហ្រ្វិកខាងកើត។

ប្រវត្តិនៃផ្ទាំងទឹកកកក៏ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងស្រទាប់ទឹកកក (ice cores) ដែលអាចផ្តល់ព័ត៌មានអំពីអាកាសធាតុកាលពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមុន។ បឹង Vostok ដែលស្ថិតនៅក្រោមផ្ទាំងទឹកកកអង់តាកទិកខាងកើត គឺជាឧទាហរណ៍នៃបឹងក្រោមទឹកកក (subglacial lake) ដែលមានអាយុកាលរាប់លានឆ្នាំ ហើយជាប្រធានបទស្រាវជ្រាវសំខាន់មួយដែលបានផ្តល់ព័ត៌មានអំពីអតីតកាលរបស់ផែនដី។

កាលពីយុគសម័យទឹកកក (ice ages) ផ្ទាំងទឹកកកដ៏ធំសម្បើមបានគ្របដណ្តប់ផ្នែកធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង ដោយបន្សល់ទុកនូវទម្រង់ដីដូចជាភ្នំដ្រមលីន និងឆកសមុទ្រ។ ការសិក្សាអំពីទម្រង់ទាំងនេះបានជួយឱ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រយល់ពីចលនារបស់ផ្ទាំងទឹកកកក្នុងអតីតកាល។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ផ្ទាំងទឹកកកមានតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសំខាន់។ ទឹករលាយពីផ្ទាំងទឹកកកផ្គត់ផ្គង់ដល់វិស័យកសិកម្ម និងជាប្រភពទឹកផឹកសម្រាប់ប្រជាជនរាប់លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោក។ វិស័យទេសចរណ៍ក៏ទទួលបានផលប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនពីផ្ទាំងទឹកកកផងដែរ។ ឧទាហរណ៍ បឹងទឹកកក Jökulsárlón នៅប្រទេសអ៊ីស្លង់ ដែលស្ថិតនៅក្បែរផ្ទាំងទឹកកក Vatnajökull គឺជាទិសដៅទេសចរណ៍ដ៏ល្បីល្បាញ ដោយទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់ពាន់នាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ផ្ទាំងទឹកកក Fox ក្នុងប្រទេសនូវែលហ្សេឡង់ ដែលបញ្ចប់នៅក្បែរព្រៃត្រូពិក និងផ្ទាំងទឹកកក Mer de Glace នៅប្រទេសបារាំង ក៏ជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរផងដែរ។

តាមផ្នែកវប្បធម៌ សហគមន៍ជនជាតិដើមមួយចំនួនមានទំនាក់ទំនងខាងសាសនាឬប្រពៃណីជាមួយផ្ទាំងទឹកកក។ ផ្ទាំងទឹកកក Quelccaya ក្នុងប្រទេសប៉េរូ ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានសារៈសំខាន់ខាងវប្បធម៌សម្រាប់ប្រជាជនក្នុងតំបន់។ ក្រៅពីនេះ ទឹកកកមានតួនាទីក្នុងសិល្បៈនិងភាពយន្តជាច្រើន។

យ៉ាងណាក៏ដោយ ការកើនឡើងនៃការរលាយផ្ទាំងទឹកកកនាំឲ្យមានហានិភ័យដូចជាទឹកជំនន់ពីបឹងទឹកកក (glacial lake outburst floods) ដែលអាចបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងអាយុជីវិតមនុស្ស។ ការសិក្សាអំពីអត្រាបាក់ដីក្រោមផ្ទាំងទឹកកក (subglacial sediment erosion) ក៏បង្ហាញពីឥទ្ធិពលនៃចលនារបស់វាលើដីក្រោមផងដែរ ដែលជាព័ត៌មានសំខាន់សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហានិភ័យ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងបរិបទនៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុបច្ចុប្បន្ន ផ្ទាំងទឹកកកកំពុងថយរំកិលក្នុងអត្រាដ៏គួរឱ្យព្រួយបារម្ភ។ តាមវិគីភីឌា ការស្រាវជ្រាវចុងក្រោយ (ដូចជាការសិក្សាដោយ Wendleder ឆ្នាំ ២០២៤) បានបង្ហាញថា ការបង្កើតបឹងនៅលើផ្ទៃផ្ទាំងទឹកកក (supraglacial lakes) ដូចជានៅផ្ទាំងទឹកកក Baltoro ក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ ២០១៨ បានបង្កើនល្បឿននៃការរលាយ និងចលនារបស់វាយ៉ាងខ្លាំងនៅរដូវក្តៅបន្ទាប់មក។

ការរលាយនេះនាំឱ្យកម្ពស់ទឹកសមុទ្រកើនឡើង ហើយគំរាមកំហែងដល់សហគមន៍ឆ្នេរជាច្រើន។ លើសពីនេះ ការបាត់បង់ផ្ទាំងទឹកកកធ្វើឱ្យប្រភពទឹកសាបសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម និងការប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃធ្លាក់ចុះ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីជាគ្មានផ្ទាំងទឹកកកក៏ដោយ ក៏អាចរងផលប៉ះពាល់ដោយប្រយោល តាមរយៈការប្រែប្រួលនៃលំហូរទឹកទន្លេមេគង្គ ដែលមានប្រភពពីជួរភ្នំហិម៉ាឡៃយ៉ា។ ផ្ទាំងទឹកកកនៅតំបន់នោះក៏កំពុងរលាយដែរ ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខទឹកក្នុងរយៈពេលវែង។

គួរបញ្ជាក់ផងដែរថា ផ្ទាំងទឹកកកមិនត្រឹមតែមាននៅលើផែនដីប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏មាននៅលើភពអង្គារ (Mars) ដូចដែលបានបង្ហាញក្នុងរូបភាពនៃតំបន់ Protonilus Mensae ជាដើម។ ការសិក្សាផ្ទាំងទឹកកកក្រៅភពទាំងនេះអាចជួយឱ្យយើងយល់កាន់តែច្បាស់អំពីប្រវត្តិអាកាសធាតុនៃភពផ្សេងៗ។