ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ពាក្យ «ពិភពលោកខាងត្បូង» (Global South) គឺសំដៅទៅលើក្រុមប្រទេសដែលមានស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ ឬមានការអភិវឌ្ឍន៍តិចតួចបំផុត។ តាមការកំណត់របស់ UNCTAD (អង្គការសហប្រជាជាតិស្ដីពីពាណិជ្ជកម្មនិងការអភិវឌ្ឍ) ពិភពលោកខាងត្បូងគ្របដណ្ដប់លើទ្វីបអាហ្វ្រិក តំបន់អាមេរិកឡាទីននិងការាបៀន អាស៊ី និងអូសេអានី។ ផ្ទុយទៅវិញ ពិភពលោកខាងជើង (Global North) រួមមានអាមេរិកខាងជើង អឺរ៉ុប អ៊ីស្រាអែល ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង អូស្ត្រាលី និងណូវែលហ្សេឡង់។ UNCTAD បានកត់សម្គាល់ថា ការចាត់ថ្នាក់នេះគឺសម្រាប់តែភាពងាយស្រួលផ្នែកស្ថិតិប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនមែនជាការវិនិច្ឆ័យអំពីដំណាក់កាលនៃការអភិវឌ្ឍន៍របស់ប្រទេសនីមួយៗឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ការបែងចែកនេះមិនផ្អែកលើទីតាំងភូមិសាស្ត្រខាងជើងឬខាងត្បូងនៃខ្សែអេក្វាទ័រទេ ព្រោះប្រទេសជាច្រើនដែលស្ថិតនៅអឌ្ឍគោលខាងជើង ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកជាផ្នែកនៃពិភពលោកខាងត្បូងដែរ។ នេះបើយោងតាមវិគីភីឌា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ថ្វីបើមានឈ្មោះ «ខាងត្បូង» ក៏ដោយ ប្រទេសក្នុងពិភពលោកខាងត្បូងជាច្រើនស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រខាងជើង។ ឧទាហរណ៍ ប្រទេសឥណ្ឌា ចិន ម៉ិកស៊ិក និងបណ្តាប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ សុទ្ធតែស្ថិតនៅអឌ្ឍគោលខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាផ្នែកនៃពិភពលោកខាងត្បូង។ ផ្ទុយទៅវិញ អូស្ត្រាលី និងណូវែលហ្សេឡង់ ដែលស្ថិតនៅខាងត្បូង ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាផ្នែកនៃពិភពលោកខាងជើងដោយសារស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចអភិវឌ្ឍន៍របស់ខ្លួន។ ប្រជាជនភាគច្រើននៃពិភពលោក ដែលមានជាង ៥ ពាន់លាននាក់ រស់នៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ទាំងនេះ។ ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេដូចជាចិន និងឥណ្ឌា ក៏ស្ថិតក្នុងពិភពលោកខាងត្បូងដែរ។ ប្រទេសទាំងនេះមានភាពចម្រុះគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងវប្បធម៌ ភាសា និងលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ តែពួកគេចែករំលែកបញ្ហាប្រឈមស្រដៀងគ្នាដូចជា ភាពក្រីក្រ និងការខ្វះខាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ យោងតាមវិគីភីឌា បន្ទាត់ Brandt ដែលស្នើឡើងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ បានព្យាយាមគូសបន្ទាត់ភូមិសាស្ត្រនេះ ប៉ុន្តែវាមិនអាចឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពស្មុគស្មាញនៃការចាត់ថ្នាក់សព្វថ្ងៃនេះឡើយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ពិភពលោកខាងត្បូង» និង «ពិភពលោកខាងជើង» មានប្រភពមកពីរបាយការណ៍ដ៏ល្បីមួយឈ្មោះ «North-South: A Programme for Survival» ដែលចេញផ្សាយដោយគណៈកម្មការ Brandt ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨០។ គណៈកម្មការនេះដឹកនាំដោយលោក Willy Brandt អតីតអធិការបតីអាល្លឺម៉ង់ ហើយមានសមាជិកមកពីប្រទេសនានាទាំងក្នុងពិភពលោកខាងជើងនិងខាងត្បូង។ របាយការណ៍នេះបានស្នើឱ្យមានការផ្ទេរធនធានពីប្រទេសអ្នកមានទៅកាន់ប្រទេសអ្នកក្រ ដោយរួមទាំងគោលដៅដំឡើងជំនួយអភិវឌ្ឍន៍ដល់ ០,៧% នៃ GDP របស់ប្រទេសអ្នកមាន ដើម្បីកាត់បន្ថយគម្លាតខាងជើង-ខាងត្បូង។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨១ មហាសន្និបាត North-South Summit ត្រូវបានរៀបចំនៅកានឃឺន ម៉ិកស៊ិក ដោយមានការចូលរួមពីមេដឹកនាំ ២២ ប្រទេស រួមមាន Ronald Reagan នៃសហរដ្ឋ Indira Gandhi នៃឥណ្ឌា Zhao Ziyang នៃចិន និងអ្នកដទៃទៀត។ ថ្វីបើកិច្ចប្រជុំមិនសម្រេចបានកិច្ចព្រមព្រៀងជាក់ស្ដែងច្រើន ក៏ពាក្យ «North-South» បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ។ តាមរយៈវិគីភីឌា ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍កន្លងមក ការបែងចែកនេះត្រូវបានពិភាក្សាឡើងវិញដោយសារកំណើនសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងលឿននៅចិន និងឥណ្ឌា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមនិយមន័យ ប្រទេសភាគច្រើននៅក្នុងពិភពលោកខាងត្បូងមានប្រាក់ចំណូលទាប កម្រិតជីវភាពទាប អត្រាកំណើនប្រជាជនខ្ពស់ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធមិនគ្រប់គ្រាន់ ឱកាសអប់រំមានកម្រិត និងប្រព័ន្ធសុខាភិបាលដែលមានបញ្ហាប្រឈម។ យោងតាមវិគីភីឌា សូចនាករទាំងនេះធ្វើឱ្យប្រទេសទាំងនេះស្ថិតក្នុងក្រុមដែលមានសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស (Human Development Index) កម្រិតទាបឬមធ្យម (ពណ៌លឿងដល់ទឹកក្រូចក្នុងផែនទី)។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេសក្នុងពិភពលោកខាងជើងជាទូទៅមាន HDI កម្រិតខ្ពស់ឬខ្ពស់បំផុត (ពណ៌ខៀវ)។ ទោះជាយ៉ាងណា ពិភពលោកខាងត្បូងមិនសុទ្ធតែក្រីក្រនោះទេ មានប្រទេសខ្លះមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចឆាប់រហ័ស ដូចជាចិន ឥណ្ឌូនេស៊ី និងវៀតណាម ដែលបានលើកស្ទួយជីវភាពប្រជាជនយ៉ាងខ្លាំង។ វប្បធម៌នៃពិភពលោកខាងត្បូងគឺសម្បូរបែប ដោយរួមបញ្ចូលប្រពៃណី ភាសា សាសនា និងសិល្បៈជាច្រើន ដែលរួមចំណែកដល់មរតកពិភពលោក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសតវត្សរ៍ទី ២១ ពាក្យ «ពិភពលោកខាងត្បូង» នៅតែមានសារៈសំខាន់ក្នុងនយោបាយសកល។ ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ជាច្រើនបានប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងវេទិកាដូចជា G77 (សមាជិក ១៣៤ ប្រទេស) និង BRICS (ប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា ចិន អាហ្វ្រិកខាងត្បូង) ដើម្បីពង្រឹងសំឡេងរួមក្នុងការចរចាអំពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ពាណិជ្ជកម្ម និងកំណែទម្រង់ស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ។ កម្ពុជា ដែលស្ថិតក្នុងបញ្ជីប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍តិចតួចបំផុត (LDC) របស់ UNCTAD និងជាសមាជិកអាស៊ាន ទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីកិច្ចសហប្រតិបត្តិការខាងត្បូង-ខាងត្បូង ក៏ដូចជាជំនួយពីដៃគូខាងជើង។ តាមទិន្នន័យពីវិគីភីឌា ខ្សែបន្ទាត់រវាងខាងជើងនិងខាងត្បូងកំពុងមានភាពព្រិលៗ ដោយសារការរីកចម្រើនរបស់ប្រទេសខ្លះ ប៉ុន្តែភាពមិនស្មើគ្នានៅតែជាបញ្ហាប្រឈមសកល។