ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វានុក្រម Wikipedia ការឡើងកម្តៅផែនដីគឺជាការកើនឡើងជាបន្តនៃសីតុណ្ហភាពមធ្យមរបស់ផែនដី ដែលបង្កឡើងជាចម្បងដោយសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ សកម្មភាពទាំងនេះរួមមានការដុតប្រេងឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការអនុវត្តកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្មមួយចំនួន ដែលបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់។ ឧស្ម័នទាំងនេះស្រូបយកកម្តៅមួយផ្នែកដែលផែនដីបញ្ចេញក្រោយពីឡើងកម្តៅដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យ ធ្វើឱ្យបរិយាកាសខាងក្រោមកាន់តែក្តៅ។ បរិយាកាសផែនដីបច្ចុប្បន្នមានឧស្ម័នកាបូនិក (CO2) ប្រមាណ ៥០% ច្រើនជាងកម្រិតមុនសម័យឧស្សាហកម្ម ដែលជាកម្រិតមួយមិនធ្លាប់នឹកឃើញរាប់លានឆ្នាំមកហើយ។ ឥទ្ធិពលរបស់វារួមមានការកើនឡើងកម្ពស់ទឹកសមុទ្រ ការរលាយទឹកកក និងការកើតឡើងញឹកញាប់នៃព្រឹត្តិការណ៍អាកាសធាតុខ្លាំងដូចជារលកកម្តៅ និងគ្រោះទឹកជំនន់។ Wikipedia ក៏បានកត់សម្គាល់ថា ចំណុចរបត់ (tipping points) នៅក្នុងប្រព័ន្ធអាកាសធាតុអាចនឹងត្រូវបានឈានដល់ ប្រសិនបើកម្តៅកើនឡើងដល់កម្រិតជាក់លាក់ណាមួយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia បានឱ្យដឹងទៀតថា ការឡើងកម្តៅផែនដីមានឥទ្ធិពលខុសៗគ្នាទៅតាមតំបន់ភូមិសាស្ត្រ។ ប៉ូលខាងជើងកំពុងឡើងកម្តៅលឿនជាងតំបន់ដទៃទៀត ដែលបណ្តាលឱ្យទឹកកករលាយ និងកម្ពស់ទឹកសមុទ្រកើនឡើង។ តំបន់ឆ្នេរទាបដូចជាប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រជុំកោះតូចៗផ្សេងទៀត ប្រឈមមុខនឹងការជន់លិច និងការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាជន។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងគឺទឹកជំនន់ដោយព្យុះស៊ីដនៅឆ្នាំ២០០៧ ដែលបានបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងដំណំនៅភាគខាងត្បួងនៃប្រទេសបង់ក្លាដែស។ តំបន់ក្តៅហួតហែងដូចជាតំបន់សាហែលក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក និងអាស៊ីខាងត្បួង កំពុងប្រឈមនឹងគ្រោះរាំងស្ងួតកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ ដែលប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខស្បៀងរបស់ប្រជាជនរាប់លាននាក់។ ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ទាំងនោះច្រើនជាអ្នកក្រីក្រ និងមានសមត្ថភាពសម្របខ្លួនទាប។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមរយៈ Wikipedia ប្រវត្តិនៃការយល់ដឹងពីការឡើងកម្តៅផែនដី មានដើមកំណើតតាំងពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ អ៊ូនីស ញូតុន ហ្វូត (Eunice Newton Foote) បានបង្ហាញថា ឧស្ម័នកាបូនិកអាចចាប់យកកម្តៅបាននៅឆ្នាំ ១៨៥៦។ ក្រោយមក អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រស្វីស ស្វង់តេ អារីនៀស (Svante Arrhenius) បានគណនាថា ការកើនឡើងនៃកាបូនិកអាចបណ្តាលឱ្យសីតុណ្ហភាពផែនដីឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ នៅដើមសតវត្សទី២០ មានអត្ថបទមួយចំនួនបានព្រមានរួចហើយពីផលប៉ះពាល់នៃការដុតធ្យូងថ្មមកលើអាកាសធាតុ ដូចជាកាសែតឆ្នាំ ១៩១២ ដែលបានសរសេរយ៉ាងច្បាស់អំពីរបៀបដែលកាបូនឌីអុកស៊ីតធ្វើឱ្យផែនដីឡើងកម្តៅ។ ប៉ុន្តែការសិក្សាជាប្រព័ន្ធបានចាប់ផ្តើមយ៉ាងពិតប្រាកដនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០។ ការវាស់វែងដោយផ្ទាល់នៅឯមន្ទីរពិសោធន៍ម៉ៅណាឡូអា (Mauna Loa) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៨ បានបង្ហាញពីការកើនឡើងជាប្រចាំនៃ CO2 ក្នុងបរិយាកាស។ ចាប់តាំងពីបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មមក កម្រិត CO2 បានកើនឡើងពីប្រហែល ២៨០ ppm ទៅជាង ៤២០ ppm នាពេលបច្ចុប្បន្ន ដែលជាកម្រិតមួយមិនធ្លាប់មានក្នុងរយៈពេលជិត ៣ លានឆ្នាំ។ ការយល់ដឹងនេះបាននាំឱ្យមានការបង្កើតក្រុមអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ (IPCC) នៅឆ្នាំ ១៩៨៨ ដើម្បីវាយតម្លៃហានិភ័យ និងណែនាំគោលនយោបាយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ការឡើងកម្តៅផែនដីបាននិងកំពុងបង្កផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសំខាន់។ វិស័យកសិកម្មរងការប៉ះពាល់ខ្លាំង ដោយគ្រោះរាំងស្ងួត និងកម្តៅខ្ពស់បានធ្វើឱ្យទិន្នផលដំណាំធ្លាក់ចុះនៅតំបន់ជាច្រើន។ ឧទាហរណ៍ ទិន្នផលពោត និងស្រូវសាលីនៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុបបានថយចុះដោយសាររលកកម្តៅញឹកញាប់។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសាធារណៈដូចជាផ្លូវថ្នល់ ស្ពាន និងអគារនានាក៏រងការខូចខាតដោយព្រឹត្តិការណ៍ធម្មជាតិធ្ងន់ធ្ងរ រួមទាំងទឹកជំនន់ និងព្យុះកម្លាំងខ្លាំង។ ក្រៅពីវិស័យសេដ្ឋកិច្ច ការឡើងកម្តៅក៏ជះឥទ្ធិពលដល់វប្បធម៌ផងដែរ។ ទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រដូចជាទីក្រុងវេនីស្យា (Venice) ប្រឈមនឹងការជន់លិចញឹកញាប់ជាងមុន ដោយគំរាមកំហែងដល់បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌។ ជនជាតិដើមភាគតិចនៅតំបន់អាក់ទិកក៏កំពុងជួបប្រទះការផ្លាស់ប្តូរនូវរបៀបរស់នៅបែបប្រពៃណីរបស់ពួកគេ ដោយសារតែការរលាយនៃទឹកកក និងការប្រែប្រួលនៃរដូវកាល។ ផលប៉ះពាល់ទាំងនេះមិនត្រឹមតែប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុកប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងធ្វើឱ្យបាត់បង់នូវចំណេះដឹង និងវប្បធម៌ប្រពៃណីដែលបានស្ថិតស្ថិររាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ការឡើងកម្តៅផែនដីនៅតែជាបញ្ហាបន្ទាន់មួយសម្រាប់ពិភពលោកទាំងមូល រួមទាំងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។ តាមរយៈ Wikipedia ទិន្នន័យថ្មីៗបង្ហាញថា ឆ្នាំ ២០២៤ និង ២០២៥ ជាឆ្នាំដែលកម្តៅសាកលឡើងដល់កម្រិតខ្ពស់បំផុតមិនធ្លាប់មាន។ ព្រឹត្តិការណ៍អាកាសធាតុខ្លាំងដូចជារលកកម្តៅ ភ្លើងឆេះព្រៃ និងទឹកជំនន់បានកើតឡើងញឹកញាប់ជាងមុននៅទូទាំងពិភពលោក។ ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងបញ្ហានេះ សហគមន៍អន្តរជាតិបានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ ២០១៥ ដើម្បីកំណត់ការកើនឡើងសីតុណ្ហភាពឱ្យក្រោម ២ អង្សាសេ បើប្រៀបធៀបនឹងសម័យមុនឧស្សាហកម្ម។ ប្រទេសជាច្រើនកំពុងផ្លាស់ប្តូរទៅប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញ ដូចជាថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ និងកម្លាំងខ្យល់ ដើម្បីកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការឡើងកម្តៅផែនដីគឺជាបញ្ហាយ៉ាងសំខាន់ ដោយសារប្រទេសនេះពឹងផ្អែកខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្ម និងមានប្រជាជនរស់នៅតាមតំបន់ទំនាបកណ្តាល និងបណ្តោយទន្លេមេគង្គ។ គ្រោះទឹកជំនន់ និងគ្រោះរាំងស្ងួតកាន់តែញឹកញាប់បានគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខស្បៀង និងជីវភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។ ដូច្នេះហើយ ការយល់ដឹងពីការឡើងកម្តៅផែនដី និងការចូលរួមក្នុងការកាត់បន្ថយផលប៉ះពាល់គឺជារឿងចាំបាច់សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse គ្រប់រូប។