ទិដ្ឋភាពទូទៅ

សេដ្ឋកិច្ចបៃតង គឺជាប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចមួយដែលមានគោលបំណងកាត់បន្ថយហានិភ័យបរិស្ថាន និងភាពកម្រនៃធនធានធម្មជាតិ (ecological scarcities) ហើយសំដៅសម្រេចឱ្យបាននូវការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព (sustainable development) ដោយមិនធ្វើឱ្យបរិស្ថានធ្លាក់ចុះ។ យោងតាមវិគីភីឌា គំនិតនេះមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសេដ្ឋកិច្ចបរិស្ថាន (ecological economics) ប៉ុន្តែមានការផ្ដោតទៅលើការអនុវត្តនយោបាយជាក់ស្ដែងជាង។ នេះមានន័យថា ខណៈពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចបរិស្ថានសិក្សាពីទំនាក់ទំនងរវាងប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ច និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី សេដ្ឋកិច្ចបៃតងផ្ដោតលើការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍នយោបាយ ដូចជាគោលនយោបាយសារពើពន្ធ បទប្បញ្ញត្តិ និងការលើកទឹកចិត្ត ដើម្បីជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចដើរលើផ្លូវប្រកបដោយចីរភាព។

តាមកម្មវិធីបរិស្ថានរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNEP) ដែលត្រូវបានដកស្រង់ដោយវិគីភីឌា ដើម្បីឱ្យសេដ្ឋកិច្ចមួយក្លាយជា "បៃតង" វាត្រូវតែមានប្រសិទ្ធភាព និងយុត្តិធម៌។ យុត្តិធម៌នេះរួមមានការទទួលស្គាល់នូវវិមាត្រសមធម៌ទាំងនៅកម្រិតសកល និងកម្រិតប្រទេសនីមួយៗ។ ជាពិសេស គឺត្រូវធានាឱ្យមាន "ការផ្លាស់ប្ដូរដោយយុត្តិធម៌" (Just Transition) ឆ្ពោះទៅកាន់សេដ្ឋកិច្ចដែលមានកាបូនទាប (low-carbon) ប្រើប្រាស់ធនធានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព (resource efficient) និងមានបរិយាបន្នសង្គម (socially inclusive)។ គោលការណ៍ទាំងនេះបញ្ជាក់ថា សេដ្ឋកិច្ចបៃតងមិនមែនគ្រាន់តែជាគម្រោងបរិស្ថានទេ តែជាយុទ្ធសាស្ដ្រអភិវឌ្ឍន៍មួយដែលផ្ដល់អាទិភាពដល់មនុស្ស និងផែនដីជាមួយគ្នា ដោយបញ្ជាក់ថាការកាត់បន្ថយការបំភាយឧស្ម័ន និងការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពធនធានត្រូវតែដើរទន្ទឹមគ្នាជាមួយនឹងការបង្កើតការងារ និងការកាត់បន្ថយវិសមភាព។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ទោះបីជាគំនិតនៃសេដ្ឋកិច្ចបៃតងជាគំនិតសកលក៏ដោយ ការអនុវត្តរបស់វាមានលក្ខណៈប្រែប្រួលអាស្រ័យលើបរិបទភូមិសាស្ត្រ និងសង្គមនៃប្រទេសនីមួយៗ។ យោងតាមគោលការណ៍សមធម៌ថ្នាក់ជាតិដែល UNEP បានដាក់ចេញ ប្រទេសនីមួយៗត្រូវមានសិទ្ធិកំណត់មាគ៌ាផ្ទាល់ខ្លួនសម្រាប់ការផ្លាស់ប្ដូរនេះ ដោយពិចារណាលើសមត្ថភាព និងអាទិភាពអភិវឌ្ឍន៍របស់ខ្លួន។ ឧទាហរណ៍ ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដែលមានធនធានធម្មជាតិសម្បូរអាចផ្ដោតលើការគ្រប់គ្រងព្រៃឈើ និងវិស័យកសិកម្មប្រកបដោយចីរភាព ខណៈប្រទេសឧស្សាហកម្មអាចផ្ដោតលើការកាត់បន្ថយការបំភាយឧស្ម័ន និងការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យាស្អាត។ វិមាត្រសមធម៌សកលក៏បញ្ជាក់ផងដែរថា ប្រទេសអ្នកមានត្រូវតែជួយគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ និងបច្ចេកវិទ្យាដល់ប្រទេសក្រីក្រ ដើម្បីឱ្យពួកគេអាចចូលរួមក្នុងការផ្លាស់ប្ដូរនេះបាន។

ចំពោះប្រជាជន ការផ្លាស់ប្ដូរទៅរកសេដ្ឋកិច្ចបៃតងប៉ះពាល់ដល់គ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈក្នុងសង្គម។ កម្មករក្នុងវិស័យថាមពលកខ្វក់ ដូចជាការជីកយករ៉ែធ្យូងថ្ម អាចប្រឈមនឹងការបាត់បង់ការងារ ហើយត្រូវការកម្មវិធីបណ្ដុះបណ្ដាល និងគាំពារសង្គម ដើម្បីផ្លាស់ប្ដូរទៅរកការងារបៃតងវិញ។ យុវជន និងសហគមន៍មូលដ្ឋានក៏ដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការជំរុញការផ្លាស់ប្ដូរនេះតាមរយៈចលនាបរិស្ថាន និងការផ្លាស់ប្ដូរឥរិយាបថប្រើប្រាស់។ ស្របតាមគោលការណ៍ "បរិយាបន្នសង្គម" របស់ UNEP គ្មានក្រុមណាមួយត្រូវទុកចោលពីក្រោយឡើយ ហើយការសម្រេចចិត្តគោលនយោបាយត្រូវតែរួមបញ្ចូលសំឡេងរបស់អ្នកទាំងនោះដែលនឹងទទួលផលប៉ះពាល់ផ្ទាល់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

គំនិតនៃសេដ្ឋកិច្ចបៃតងមានឫសគល់នៅក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបរិស្ថាន (ecological economics) ដែលសិក្សាពីទំនាក់ទំនងរវាងប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចមនុស្ស និងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីធម្មជាតិ។ យោងតាមវិគីភីឌា ទោះជាសេដ្ឋកិច្ចបរិស្ថានផ្ដល់នូវមូលដ្ឋានទ្រឹស្ដីក៏ដោយ សេដ្ឋកិច្ចបៃតងបានអភិវឌ្ឍខ្លួនដោយមានការផ្ដោតខ្លាំងជាងមុនទៅលើការអនុវត្តនយោបាយជាក់ស្ដែង និងការធ្វើសមាហរណកម្មគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព។ វាបានផ្លាស់ប្ដូរការពិភាក្សាពីការព្រួយបារម្ភអំពីដែនកំណត់នៃធនធាន ទៅជាការស្វែងរកមាគ៌ាអភិវឌ្ឍន៍ដែលស្របតាមសមត្ថភាពរបស់ភពផែនដី។

ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃគំនិតនេះបានកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ នៅពេលដែលកម្មវិធីបរិស្ថានរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNEP) បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មក្នុងការកំណត់និយមន័យ និងគោលការណ៍ណែនាំ។ តាមរយៈឯកសារ និងរបាយការណ៍របស់ខ្លួន UNEP បានសង្កត់ធ្ងន់លើភាពចាំបាច់នៃការផ្លាស់ប្ដូរដោយយុត្តិធម៌ ដែលធានាថាការផ្លាស់ប្ដូរទៅកាន់សេដ្ឋកិច្ចកាបូនទាបមិនធ្វើឱ្យវិសមភាពកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងនោះទេ។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ សេដ្ឋកិច្ចបៃតងបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់នៅក្នុងវេទិកាអន្តរជាតិស្ដីពីបរិស្ថាន និងការអភិវឌ្ឍ ដោយត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងផែនការយុទ្ធសាស្ត្ររបស់រដ្ឋាភិបាលជាច្រើន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច សេដ្ឋកិច្ចបៃតងផ្ដោតលើការបំបែកការតភ្ជាប់រវាងកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងការបំផ្លាញបរិស្ថាន (decoupling)។ យោងតាមវិគីភីឌា គោលដៅចម្បងគឺការសម្រេចបាននូវសេដ្ឋកិច្ចដែលមានកាបូនទាប និងប្រើប្រាស់ធនធានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ ដើម្បីសម្រេចបាននេះ រដ្ឋាភិបាល និងវិស័យឯកជនត្រូវតែវិនិយោគលើថាមពលកកើតឡើងវិញ (ដូចជាថាមពលខ្យល់ និងថាមពលព្រះអាទិត្យ ដែលបង្ហាញក្នុងរូបភាព) បច្ចេកវិទ្យាសន្សំសំចៃថាមពល និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលមានភាពធន់នឹងអាកាសធាតុ។ ការវាស់វែងភាពជោគជ័យនៃសេដ្ឋកិច្ចក៏ត្រូវផ្លាស់ប្ដូរពីការពឹងផ្អែកតែលើ GDP ទៅជារង្វាស់ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសុខុមាលភាព និងស្ថានភាពបរិស្ថានផងដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ ការផ្លាស់ប្ដូរទៅរកសេដ្ឋកិច្ចបៃតងទាមទារឱ្យមានការវិវត្តផ្នត់គំនិតសង្គមយ៉ាងស៊ីជម្រៅ។ អ្នកប្រើប្រាស់ត្រូវតែក្លាយជាអ្នកប្រើប្រាស់ដែលមានការយល់ដឹង ជ្រើសរើសផលិតផលដែលមានស្លាកសញ្ញាបៃតង និងកាត់បន្ថយកាកសំណល់។ ព្រមគ្នានេះដែរ ទំនៀមទម្លាប់អាជីវកម្មត្រូវតែផ្លាស់ប្ដូរពីគំរូ "យក-ផលិត-បោះចោល" ទៅជាគំរូសេដ្ឋកិច្ចវិលជុំ (circular economy) ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើការប្រើប្រាស់ឡើងវិញ និងការកែច្នៃ។ អង្គការ UNEP បានគូសបញ្ជាក់ថា ការផ្លាស់ប្ដូរវប្បធម៌បែបនេះគឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃដំណើរការផ្លាស់ប្ដូរដោយយុត្តិធម៌ ពីព្រោះវាពាក់ព័ន្ធនឹងការកសាងឡើងវិញនូវរបៀបរស់នៅ និងឋានានុក្រមតម្លៃសង្គមដែលផ្ដោតលើនិរន្តរភាព និងសមូហភាពជាជាងការប្រើប្រាស់ហួសហេតុ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ក្នុងបរិបទនៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងវិបត្តិបរិស្ថានដែលកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ សេដ្ឋកិច្ចបៃតងបានក្លាយជាក្របខ័ណ្ឌដ៏សំខាន់សម្រាប់រៀបចំគោលនយោបាយទាំងថ្នាក់ជាតិ និងអន្តរជាតិ។ យោងតាមគោលការណ៍របស់ UNEP ដែលដកស្រង់ដោយវិគីភីឌា ការផ្លាស់ប្ដូរដោយយុត្តិធម៌គឺជាកត្តាចាំបាច់ដើម្បីធានាថាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ និងសហគមន៍ងាយរងគ្រោះមិនត្រូវបានប៉ះពាល់ខ្លាំងជាងគេក្នុងដំណើរការនេះ។ ក្របខ័ណ្ឌគោលនយោបាយអន្តរជាតិសំខាន់ៗកំពុងពឹងផ្អែកលើគោលការណ៍ទាំងនេះ ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការឡើងកម្ដៅផែនដី និងការបាត់បង់ជីវៈចម្រុះ។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ប្រធានបទនេះមានភាពពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះកម្ពុជាកំពុងស្ថិតនៅចំណុចសំខាន់មួយក្នុងការកំណត់មាគ៌ាអភិវឌ្ឍន៍របស់ខ្លួន។ កិច្ចពិភាក្សាអំពីការវិនិយោគលើថាមពលកកើតឡើងវិញ ការគ្រប់គ្រងព្រៃឈើ និងកសិកម្មចីរភាព តែងតែលេចឡើងជាញឹកញាប់នៅក្នុងព័ត៌មាន។ ការយល់ដឹងអំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសេដ្ឋកិច្ចបៃតង នឹងជួយឱ្យអ្នកអានវាយតម្លៃបានកាន់តែច្បាស់អំពីគោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាល និងផលប៉ះពាល់របស់ពួកគេ។ នៅទូទាំងពិភពលោក ចលនាបៃតងកំពុងកើនឡើង ហើយការផ្លាស់ប្ដូរទៅរកសេដ្ឋកិច្ចបៃតងមិនមែនជាជម្រើសទៀតទេ តែជាការចាំបាច់ដែលមិនអាចជៀសបាន។