ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមទិន្នន័យពី Wikipedia វិបត្តិឈូងសមុទ្រ (ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាសង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ) គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធដ៏សំខាន់មួយ ដែលបានកើតឡើងរវាងអ៊ីរ៉ាក់ និងក្រុមចម្រុះប្រទេសចំនួន ៤២ ដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ សង្គ្រាមនេះចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី ២ សីហា ១៩៩០ នៅពេលដែលកងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់ក្រោមការបញ្ជារបស់ប្រធានាធិបតីសាដាម ហ៊ូសេន បានចូលឈ្លានពាននិងកាន់កាប់ប្រទេសគុយវ៉ែត។ ក្រុមចម្រុះអន្តរជាតិបានឆ្លើយតបជាមួយប្រតិបត្តិការយោធាពីរដំណាក់កាល៖ ប្រតិបត្តិការ Desert Shield (ខែលការពារវាលខ្សាច់) ចាប់ពីខែសីហា ១៩៩០ ដល់ខែមករា ១៩៩១ ដែលជាការកសាងកម្លាំងយោធានៅអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងប្រតិបត្តិការ Desert Storm (ព្យុះវាលខ្សាច់) ដែលជាការវាយប្រហារតាមអាកាសនិងជើងគោក ចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី ១៧ មករា ១៩៩១ រហូតដល់ការរំដោះគុយវ៉ែតនៅថ្ងៃទី ២៨ កុម្ភៈ ១៩៩១។

តាម Wikipedia ការប្រយុទ្ធដ៏សាហាវបានបញ្ចប់យ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយសារឧត្តមភាពនៃបច្ចេកវិទ្យាយោធានិងកលល្បិចរបស់ក្រុមចម្រុះ។ ជម្លោះនេះបានបន្សល់ទុកនូវផលវិបាកជាច្រើន រួមទាំងការខូចខាតបរិស្ថាន ការរងទុក្ខវេទនារបស់ប្រជាជន និងការផ្លាស់ប្តូរតុល្យភាពអំណាចនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៃតំបន់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស៍ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិបត្តិនេះ។ ប្រទេសគុយវ៉ែត ដែលមានផ្ទៃដីប្រមាណ ១៧,៨០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ស្ថិតនៅភាគខាងជើងគឺជាប់ព្រំប្រទល់ជាមួយអ៊ីរ៉ាក់ និងនៅភាគខាងត្បូងនិងខាងលិចជាប់នឹងអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត។ ឆ្នេរសមុទ្ររបស់វាបើកទៅកាន់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស៍ ដែលជាផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រេងដ៏សំខាន់។ យោងតាម Wikipedia អ៊ីរ៉ាក់ដែលមានទំហំធំជាង មានព្រំប្រទល់ខាងត្បូងជាប់គុយវ៉ែតត្រឹមតែប៉ុន្មានសិបគីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ ដែលជាប្រភពនៃជម្លោះព្រំដែននិងការចូលទៅកាន់សមុទ្ររបស់ខ្លួន។

ប្រជាជននៅក្នុងតំបន់នេះរួមមានជនជាតិគុយវ៉ែត អ៊ីរ៉ាក់ និងអារ៉ាប់ផ្សេងទៀត ព្រមទាំងជនបរទេសជាច្រើនដែលធ្វើការក្នុងវិស័យប្រេង។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម កងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់បានកាន់កាប់គុយវ៉ែត បណ្តាលឱ្យប្រជាជនគុយវ៉ែតជាច្រើនភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសជិតខាង ឬរស់នៅក្រោមការត្រួតត្រា។ ខាងក្រុមចម្រុះ កម្លាំងទាហានមកពីជាង ៤០ ប្រទេស រួមមានសហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី និងប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងទៀត បានប្រមូលផ្តុំនៅអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត។ ទាហានរាប់សែននាក់បានចូលរួមក្នុងជម្លោះនេះ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាសង្គ្រាមអន្តរជាតិដ៏ធំបំផុតមួយក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ដើម្បីយល់ពីវិបត្តិឈូងសមុទ្រ ចាំបាច់ត្រូវត្រឡប់ទៅមើលបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រនៅមុនឆ្នាំ ១៩៩០។ យោងតាម Wikipedia ក្រោយសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់-អ៊ីរ៉ាក់ (១៩៨០-១៩៨៨) អ៊ីរ៉ាក់បានជំពាក់បំណុលយ៉ាងច្រើនទៅប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗ ជាពិសេសគុយវ៉ែត និងអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត។ សាដាម ហ៊ូសេន បានទាមទារឱ្យគុយវ៉ែតលុបចោលបំណុលទាំងនេះ ហើយចោទប្រកាន់ថាគុយវ៉ែតកំពុងផលិតប្រេងលើសកម្រិតកំណត់ ធ្វើឱ្យតម្លៃប្រេងធ្លាក់ចុះ និងប៉ះពាល់ដល់សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ាក់។ លើសពីនេះ មានជម្លោះព្រំដែនដែលមិនទាន់ដោះស្រាយ និងការចោទថាគុយវ៉ែតលួចបូមប្រេងពីអណ្តូងរួមនៅតាមព្រំដែន។

នៅថ្ងៃទី ២ សីហា ១៩៩០ កងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់បានឆ្លងព្រំដែនចូលគុយវ៉ែត ហើយបានកាន់កាប់ទីក្រុងគុយវ៉ែតស៊ីធីក្នុងរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចលើអ៊ីរ៉ាក់ ហើយបានចេញសេចក្តីសម្រេចជាច្រើនទាមទារឱ្យអ៊ីរ៉ាក់ដកទ័ពចេញ។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩០ សេចក្តីសម្រេចលេខ ៦៧៨ បានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យប្រទេសសមាជិកប្រើប្រាស់ "គ្រប់មធ្យោបាយចាំបាច់" ដើម្បីបណ្តេញអ៊ីរ៉ាក់ចេញ ប្រសិនបើខ្លួនមិនដកថយត្រឹមថ្ងៃទី ១៥ មករា ១៩៩១។ ទន្ទឹមនឹងនោះ ក្រុមចម្រុះអន្តរជាតិបានកសាងកម្លាំងយ៉ាងធំធេងនៅអារ៉ាប៊ីសាអូឌីតក្រោមប្រតិបត្តិការ Desert Shield។

បន្ទាប់ពីកាលកំណត់បានកន្លងផុតទៅ ប្រតិបត្តិការ Desert Storm បានចាប់ផ្តើមនៅព្រឹកថ្ងៃទី ១៧ មករា ១៩៩១ ជាមួយនឹងការវាយប្រហារតាមអាកាសយ៉ាងមហិមា បំផ្លាញប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស មូលដ្ឋានយោធា និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អ៊ីរ៉ាក់។ ការវាយប្រហារតាមជើងគោកបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី ២៤ កុម្ភៈ ហើយក្នុងរយៈពេល ១០០ ម៉ោង កងកម្លាំងចម្រុះបានបំបែកខ្សែការពារអ៊ីរ៉ាក់ រំដោះគុយវ៉ែត និងរុញច្រានកងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់ឱ្យថយទៅវិញ។ នៅថ្ងៃទី ២៨ កុម្ភៈ ១៩៩១ ទីបំផុតការឈប់បាញ់ត្រូវបានប្រកាស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គ្រាមឈូងសមុទ្រមានទំហំធំធេងទាំងក្នុងតំបន់និងសកលលោក។ តាម Wikipedia ក្នុងអំឡុងពេលកាន់កាប់ អ៊ីរ៉ាក់បានលួចប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិ និងបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគុយវ៉ែតយ៉ាងដំណំ។ នៅពេលដកថយ កងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់បានបំផ្ទុះនិងដុតអណ្តូងប្រេងជាង ៦០០ កន្លែង បង្កើតជាគ្រោះមហន្តរាយបរិស្ថានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ អណ្តាតភ្លើងបានឆាបឆេះអស់ជាច្រើនខែ ហើយការបំពុលខ្យល់បានប៉ះពាល់ដល់សុខភាពប្រជាជននិងអេកូឡូស៊ី។ ការកសាងឡើងវិញគុយវ៉ែតបានចំណាយថវិការាប់ប៊ីលានដុល្លារ ហើយអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានរងការខូចខាតយ៉ាងខ្លាំងដែរ។ ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ាក់ធ្លាក់ចុះ និងបានបង្កឱ្យមានវិបត្តិមនុស្សធម៌ក្នុងចំណោមប្រជាជនអ៊ីរ៉ាក់អស់ជាងមួយទសវត្សរ៍។

តាមរយៈវប្បធម៌ សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "សង្គ្រាមតាមទូរទស្សន៍" ដំបូងគេបង្អស់។ បណ្តាញព័ត៌មាន CNN បានផ្សាយផ្ទាល់ពីទីក្រុងបាដាដក្នុងអំឡុងពេលការទម្លាក់គ្រាប់បែក ដែលធ្វើឱ្យអ្នកទស្សនារាប់លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោកអាចមើលឃើញសង្គ្រាមនៅពេលពិត។ រូបភាពកាំជ្រួច Tomahawk បាញ់ចេញពីនាវាចម្បាំង និងការប្រើប្រាស់យន្តហោះបំបាំងកាយ F-117 Nighthawk បានបង្កើតការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង។ ការឃោសនាខាងនយោបាយនិងការគ្រប់គ្រងព័ត៌មានដោយភាគីទាំងពីរបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការបង្កើតមតិសាធារណៈ។ លើសពីនេះ សង្គ្រាមនេះបានជះឥទ្ធិពលដល់វប្បធម៌ប្រជាប្រិយ តាមរយៈភាពយន្ត សៀវភៅ និងតន្ត្រី។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

វិបត្តិឈូងសមុទ្រមិនមែនជាព្រឹត្តិការណ៍ដាច់ដោយឡែកទេ ប៉ុន្តែវាបានកំណត់រូបរាងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងនយោបាយអន្តរជាតិរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ យោងតាម Wikipedia ក្រោយពីបញ្ចប់សង្គ្រាម អ៊ីរ៉ាក់បានស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិយ៉ាងតឹងរ៉ឹង រួមទាំងតំបន់ហាមឃាត់ការហោះហើរនៅភាគខាងជើង (សម្រាប់ជនជាតិឃឺដ) និងភាគខាងត្បូង (សម្រាប់ជនជាតិស៊ីអ៊ីត)។ ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ២០០៣ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការស្លាប់របស់ជនស៊ីវិលរាប់សែននាក់ តាមការប៉ាន់ប្រមាណខ្លះ។ ស្ថានភាពនេះបាននាំទៅដល់ការលុកលុយអ៊ីរ៉ាក់នៅឆ្នាំ ២០០៣ ដោយក្រុមចម្រុះដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ការទម្លាក់របបសាដាម និងភាពវឹកវរជាបន្តបន្ទាប់។

បញ្ហាសុខភាពដែលគេស្គាល់ថា "រោគសញ្ញាសង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ" ដែលអតីតយុទ្ធជនជាច្រើនបានជួបប្រទះ រួមមានភាពអស់កម្លាំងរ៉ាំរ៉ៃ ឈឺសាច់ដុំ និងបញ្ហាសតិអារម្មណ៍ នៅតែជាប្រធានបទសិក្សានិងព្យាបាលរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ លើសពីនេះ វត្តមានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ឈូងសមុទ្រ ដែលបានពង្រឹងឡើងដោយសារវិបត្តិនេះ បានក្លាយជាកត្តាសំខាន់ក្នុងភូមិសាស្ត្រនយោបាយតំបន់។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ វិបត្តិឈូងសមុទ្រផ្តល់មេរៀនអំពីគ្រោះថ្នាក់នៃជម្លោះអន្តរជាតិ តួនាទីរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ និងច្បាប់អន្តរជាតិ ព្រមទាំងផលវិបាកនៃការពឹងផ្អែកលើធនធានធម្មជាតិដូចជាប្រេង។ ការយល់ដឹងអំពីព្រឹត្តិការណ៍នេះអាចជួយឱ្យយើងវាយតម្លៃស្ថានភាពពិភពលោកបច្ចុប្បន្នកាន់តែប្រសើរ។