ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ការបំផ្លាញបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ ឬអំពើប្រល័យពូជសាសន៍វប្បធម៌ គឺជាគោលគំនិតដែលត្រូវបានពិពណ៌នាដំបូងដោយមេធាវីជនជាតិប៉ូឡូញ រ៉ាផាអែល លែមគីង (Raphael Lemkin) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៤ ក្នុងសៀវភៅដែលគាត់បានបង្កើតពាក្យ «ប្រល័យពូជសាសន៍»។ តាមវិគីភីឌា ការបំផ្លាញវប្បធម៌គឺជាសមាសភាគស្នូលនៃការកំណត់និយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់លែមគីង។ ទោះយ៉ាងណា និយមន័យច្បាស់លាស់នៃអំពើប្រល័យពូជសាសន៍វប្បធម៌នៅតែមានភាពចម្រូងចម្រាស ហើយអង្គការសហប្រជាជាតិមិនបញ្ចូលវាក្នុងអនុសញ្ញាប្រល័យពូជសាសន៍ឆ្នាំ ១៩៤៨ ឡើយ។

សារមន្ទីរប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនី បានកំណត់និយមន័យថា «សកម្មភាពនិងវិធានការដែលធ្វើឡើងដើម្បីបំផ្លាញវប្បធម៌នៃប្រជាជាតិឬក្រុមជនជាតិ តាមរយៈការបំផ្លាញផ្នែកស្មារតី ជាតិសាសន៍ និងវប្បធម៌»។ អ្នកជំនាញខាងជាតិពន្ធុវិទ្យាមួយចំនួនដូចជា រ៉ូប៊ែត ហ្សូលែន (Robert Jaulin) បានប្រើពាក្យ «អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ជាតិ» (ethnocide) ជំនួសវិញ ទោះបីការប្រើប្រាស់នេះត្រូវបានរិះគន់ថាអាចបង្កភាពច្រឡំរវាងជាតិពន្ធុនិងវប្បធម៌ក៏ដោយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ការបំផ្លាញវប្បធម៌ជារឿយៗសំដៅទៅលើតំបន់ភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ និងក្រុមប្រជាជនជាក់លាក់។ ឧទាហរណ៍ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយគឺការបង្ក្រាបភាសាអៀរឡង់ (Irish language) នៅប្រទេសអៀរឡង់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស។ តាមវិគីភីឌា នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ ការប្រើប្រាស់ភាសាអៀរឡង់បានថយចុះយ៉ាងគំហុក ដោយសារគោលនយោបាយរដ្ឋាភិបាលដែលលើកកម្ពស់ភាសាអង់គ្លេស និងការរឹតត្បិតសាលារៀនភាសាអៀរឡង់។ ផែនទីពីឆ្នាំ ១៨៧១ បង្ហាញពីការថយចុះវិសាលភាពនៃអ្នកនិយាយភាសានេះ ដែលជាតំណាងនៃការបាត់បង់វប្បធម៌មួយ។

បាតុភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នានេះបានកើតឡើងនៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតក្នុងពិភពលោក រួមទាំងការបង្រ្កាបវប្បធម៌ជនជាតិដើមភាគតិចនៅអាមេរិក និងកន្លែងផ្សេងៗ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាទម្រង់មួយនៃការបំផ្លាញវប្បធម៌។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការបំផ្លាញបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌បានកើតមានពេញក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ នៅសម័យទំនើប ឧទាហរណ៍ធំបំផុតគឺការលួចប្លន់ស្នាដៃសិល្បៈដោយពួកណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ តាមវិគីភីឌា កងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់បានរឹបអូសវត្ថុបុរាណនិងសិល្បៈរាប់ពាន់ពីសារមន្ទីរនិងបណ្តុំឯកជននៅប៉ូឡូញ ដូចដែលបង្ហាញក្នុងរូបថតពីអគារហ្សាឆេនតា (Zachęta) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៤។ លោក រ៉ាផាអែល លែមគីង បានបង្កើតគំនិតអំពើប្រល័យពូជសាសន៍វប្បធម៌ ជាការឆ្លើយតបដោយផ្ទាល់ទៅនឹងការបំផ្លាញវប្បធម៌និងអត្តសញ្ញាណជាតិដោយរបបណាស៊ី។

ក្រៅពីនេះ ការបំផ្លាញរូបសំណាកព្រះពុទ្ធនៅបាមីយ៉ាន ប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន ក្នុងឆ្នាំ ២០០១ ដោយរបបតាលីបង់ ក៏ជាសកម្មភាពបំផ្លាញវប្បធម៌ដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនៅសតវត្សរ៍ទី ២១ ដែលបានបង្ហាញថាទង្វើបែបនេះមិនមែនជារឿងអតីតកាលទេ តែជាការគំរាមកំហែងបច្ចុប្បន្ន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ការបំផ្លាញបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌មិនត្រឹមតែបំផ្លាញអត្តសញ្ញាណទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរផងដែរ។ តាមវិគីភីឌា ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកជាច្រើនគឺជាប្រភពចំណូលទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់សហគមន៍មូលដ្ឋាន។ នៅពេលដែលកន្លែងទាំងនេះត្រូវបានបំផ្លាញ ឬប្លន់ វានាំឱ្យបាត់បង់ការងារ និងឱកាសអភិវឌ្ឍន៍។ ឧទាហរណ៍ ការលួចប្លន់វត្ថុបុរាណនៅតំបន់មានជម្លោះបានប្រែក្លាយទៅជាសេដ្ឋកិច្ចក្រោមដី ដែលជួយផ្គត់ផ្គង់ក្រុមប្រដាប់អាវុធ។

វប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចជាប់ទាក់ទងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធ។ ការបាត់បង់ភាសា ទំនៀមទម្លាប់ និងចំណេះដឹងប្រពៃណី ធ្វើឱ្យសហគមន៍មួយបាត់បង់សមត្ថភាពក្នុងការប្រកួតប្រជែងសេដ្ឋកិច្ច និងថែរក្សារបៀបរស់នៅពិសេសរបស់ខ្លួន។ ដូច្នេះ ការការពារវប្បធម៌ក៏ជាកិច្ចការពារសេដ្ឋកិច្ចមួយដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ព្រឹត្តិការណ៍នានាដូចជាការបំផ្លាញរូបសំណាកព្រះពុទ្ធនៅបាមីយ៉ានក្នុងឆ្នាំ ២០០១ បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាការបំផ្លាញវប្បធម៌មិនមែនជារឿងអតីតកាលទេ តែជាការគំរាមកំហែងដែលបន្តកើតមាន។ តាមវិគីភីឌា គោលគំនិតនៃអំពើប្រល័យពូជសាសន៍វប្បធម៌នៅតែត្រូវបានពិភាក្សាក្នុងរង្វង់ច្បាប់អន្តរជាតិ ដោយសារតែអនុសញ្ញាសហប្រជាជាតិឆ្នាំ ១៩៤៨ មិនបានគ្របដណ្តប់លើការបំផ្លាញវប្បធម៌ឱ្យបានពេញលេញ។ ដូច្នេះ ឧក្រិដ្ឋកម្មបែបនេះច្រើនតែពិបាកនឹងផ្តន្ទាទោស។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដែលជាប្រទេសមានបេតិកភណ្ឌពិភពលោកដូចជាអង្គរវត្ត ប្រធានបទនេះកាន់តែមានសារៈសំខាន់។ ការបំផ្លាញប្រាសាទ និងការលួចវត្ថុបុរាណក្នុងសម័យសង្គ្រាម ជាពិសេសក្នុងរបបខ្មែរក្រហម បានបន្សល់នូវមេរៀនជូរចត់អំពីភាពងាយរងគ្រោះនៃកេរមរតកវប្បធម៌។ ដូច្នេះ ការលើកកម្ពស់ការយល់ដឹង និងការការពារបេតិកភណ្ឌ គឺជាកត្តាចាំបាច់សម្រាប់អនាគតកម្ពុជា។