ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ការវិវត្តន៍របស់មនុស្ស គឺជាដំណើរការជីវសាស្ត្រដ៏យូរអង្វែង ដែលបានបង្កើតមកនូវប្រភេទ Homo sapiens ដែលជាសមាជិកនៃគ្រួសារ hominid រួមជាមួយស្វាធំៗទាំងអស់ (great apes)។ យោងតាមវិគីភីឌា ក្នុងរយៈពេលរាប់លានឆ្នាំ មនុស្សបានវិវត្តន៍ពីបុរេបុរសរួមគ្នាមួយ ដោយបណ្តើរៗទទួលបានលក្ខណៈពិសេសដូចជា ការដើរដោយជើងពីរ (bipedalism) ភាពប៉ិនប្រសប់នៃដៃ (dexterity) និងការប្រាស្រ័យទាក់ទងដោយប្រើភាសាស្មុគស្មាញ។

ការស្រាវជ្រាវបច្ចុប្បន្នបានបង្ហាញថា ការវិវត្តន៍មនុស្សពុំមែនជាខ្សែចងសង្វាក់ត្រង់នោះទេ តែជាបណ្តាញស្មុគស្មាញដែលមានការបង្កាត់ពូជគ្នារវាងមនុស្សសម័យថ្មី (Homo sapiens) និងមនុស្សបុរាណ (archaic humans) ដូចជា Neanderthals និង Denisovans ជាដើម។ វិស័យសិក្សានេះរួមបញ្ចូលទាំង នរវិទ្យារូបវន្ត (physical anthropology) ជីវវិទ្យាវិវត្តន៍ (evolutionary biology) បុរាណវិទ្យា (paleontology) និងពន្ធុវិទ្យា (genetics) ដើម្បីបង្កើតរូបភាពពេញលេញមួយអំពីប្រភពដើមនៃមនុស្សជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភូមិសាស្ត្រនៃការវិវត្តន៍មនុស្ស ផ្តោតសំខាន់លើទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជា «លំយោលនៃមនុស្សជាតិ» (cradle of humankind)។ តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ហ្វូស៊ីលដ៏មានប្រជាប្រិយបំផុតគឺ «ឡូស៊ី» (Lucy) ដែលជាប្រភេទ Australopithecus afarensis ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសអេត្យូពី និងមានអាយុប្រហែល ៣.២ លានឆ្នាំ។ រួមជាមួយហ្វូស៊ីលដទៃទៀតដូចជា Homo habilis និង Homo ergaster (ដែលហៅថា African Homo erectus) នៅកេនយ៉ា និងតង់ហ្សានី ទ្វីបនេះបានបង្ហាញពីដំណាក់កាលដំបូងៗនៃវិវត្តន៍មនុស្ស។

កាលពីប្រមាណ ២ លានឆ្នាំមុន មនុស្សបុរាណដំបូង Homo erectus បានធ្វើចំណាកស្រុកចេញពីអាហ្វ្រិកទៅកាន់អាស៊ី និងអឺរ៉ុប។ ហ្វូស៊ីល Homo erectus ត្រូវបានរកឃើញនៅកោះជ្វា ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី និងនៅប្រទេសចិន។ នៅអឺរ៉ុប មនុស្ស Neanderthal (Homo neanderthalensis) បានវិវត្តន៍ និងរស់នៅរហូតដល់ប្រមាណ ៤០ ពាន់ឆ្នាំមុន ដោយមានការរកឃើញហ្វូស៊ីលជាច្រើននៅតំបន់ជាច្រើន។ ចំណែកកូនកាត់ដូចជា Homo floresiensis នៅកោះ Flores ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី បានបង្ហាញថាមានប្រភេទមនុស្សបុរាណដែលរស់នៅឯកោនៅលើកោះ។

ចុងក្រោយ ប្រភេទ Homo sapiens របស់យើងបានកកើតនៅអាហ្វ្រិកប្រហែល ៣០០ ពាន់ឆ្នាំមុន ដោយយោងលើហ្វូស៊ីលពី Jebel Irhoud ប្រទេសម៉រ៉ុក។ ក្រុមនេះបានធ្វើចំណាកស្រុកចេញពីអាហ្វ្រិកក្នុងរលកជាច្រើនដង ហើយនៅទីបំផុតបានជំនួស ឬបង្កាត់ជាមួយមនុស្សបុរាណដទៃទៀត និងរីករាលដាលទៅទូទាំងពិភពលោក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការស្រាវជ្រាវអំពីការវិវត្តន៍មនុស្ស បានចាប់ផ្តើមឡើងជាផ្លូវការនៅសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រោយពីលោកឆាល ដាវីន (Charles Darwin) បានបោះពុម្ពស្នាដៃ «ប្រភពដើមនៃប្រភេទសត្វ» (On the Origin of Species) នៅឆ្នាំ ១៨៥៩ និង «តំណពូជរបស់មនុស្ស» (The Descent of Man) នៅឆ្នាំ ១៨៧១ ដែលបានស្នើថាមនុស្សមានប្រភពចេញពីបុរេបុរសរួមគ្នាជាមួយស្វា។ តាមវិគីភីឌា ការរកឃើញហ្វូស៊ីលមនុស្សបុរាណដំបូងគេ បានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៥៦ ពេលដែលគ្រោងឆ្អឹងមួយផ្នែករបស់មនុស្ស Neanderthal ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងជ្រលង Neander ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។

នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ អ្នកស្រាវជ្រាវបានចាប់ផ្តើមរកឃើញហ្វូស៊ីលនៅក្រៅទ្វីបអឺរ៉ុប ដូចជា Java Man (Homo erectus) នៅឆ្នាំ ១៨៩១ និងក្រោយមក Peking Man នៅប្រទេសចិន។ របកគំហើញដ៏សំខាន់ជាងគេបានកើតឡើងនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ដោយចាប់ផ្តើមពី Taung Child (Australopithecus africanus) នៅឆ្នាំ ១៩២៤ ដែលបានគាំទ្រគំនិតដែលថាអាហ្វ្រិកជាដើមកំណើតមនុស្ស។ ក្រោយមក ការរកឃើញហ្វូស៊ីល «ឡូស៊ី» (Lucy) នៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ដោយ Donald Johanson និងក្រុមការងារនៅប្រទេសអេត្យូពី បានផ្តល់ភស្តុតាងយ៉ាងច្បាស់អំពីការដើរជើងពីរ និងជំរុញឲ្យមានការទទួលស្គាល់ជាទូទៅអំពីដើមកំណើតអាហ្វ្រិក។

ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ បដិវត្តន៍ពន្ធុវិទ្យាបានផ្លាស់ប្តូរការសិក្សាអំពីវិវត្តន៍មនុស្សយ៉ាងខ្លាំង។ ការវិភាគ DNA បុរាណបានបង្ហាញថា Homo sapiens បានបង្កាត់ពូជជាមួយ Neanderthals និង Denisovans ដោយបន្សល់ទុកស្លាកស្នាមហ្សែននៅក្នុងមនុស្សសម័យទំនើបនៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ បច្ចេកវិទ្យាទំនើបនេះ រួមជាមួយការរកឃើញហ្វូស៊ីលបន្តបន្ទាប់ បានធ្វើឲ្យការយល់ដឹងអំពីបណ្តាញវិវត្តន៍មនុស្សកាន់តែស្មុគស្មាញ និងគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ការវិវត្តន៍របស់មនុស្សរួមបញ្ចូលទាំងការផ្លាស់ប្តូរខាងវប្បធម៌ដែលបានជួយបង្កើនលទ្ធភាពរស់រានមានជីវិត និងបង្កើតជាមូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ច (ប្រមាញ់និងប្រមូលផល)។ យោងតាមវិគីភីឌា ឧបករណ៍ថ្មដំបូងបំផុតដែលគេស្គាល់ថា Oldowan tools ត្រូវបានបង្កើតឡើងប្រហែល ២.៦ លានឆ្នាំមុន ដោយបុរេបុរសដំបូងៗ។ ក្រោយមក ឧបករណ៍ Acheulean ដែលមានរូបរាងកាន់តែស្មុគស្មាញ ដូចជាពូថៅដៃ (hand-axes) បានលេចឡើងប្រហែល ១.៧ លានឆ្នាំមុន ដែលភ្ជាប់ជាមួយ Homo erectus។

ការគ្រប់គ្រងភ្លើង គឺជាសមិទ្ធផលដ៏សំខាន់មួយទៀត ដែលអាចកើតមានតាំងពីប្រហែល ១.៥ លានឆ្នាំមុន (យោងតាមការស្រាវជ្រាវមួយចំនួន) ហើយបានផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ច្រើន ដូចជាការចម្អិនអាហារ ការផ្តល់ភាពកក់ក្តៅ និងការការពារពីសត្វសាហាវ។ វាក៏ជួយជំរុញដល់ការវិវត្តន៍នៃខួរក្បាលធំ និងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមឲ្យកាន់តែស្មុគស្មាញឡើង។

ចំពោះវប្បធម៌កាន់តែថ្មី ស្នាដៃសិល្បៈដំបូងៗបានលេចឡើងក្នុងយុគថ្មបុរាណ (Upper Paleolithic) ដូចជារូបចម្លាក់ Venus of Willendorf ដែលមានអាយុប្រហែល ៣០ ពាន់ឆ្នាំ និងផ្ទាំងគំនូរល្អាងនៅតំបន់ជាច្រើន។ លើសពីនេះ ទិន្នន័យបង្ហាញថាការធ្វើជម្រក (shelter-building) ក៏មានតាំងពីយូរណាស់មកហើយ ដែលអាចជាមូលដ្ឋាននៃការរស់នៅជាក្រុម និងការបង្កើតសហគមន៍។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ការវិវត្តន៍របស់មនុស្ស បច្ចុប្បន្ននៅតែជាប្រធានបទដ៏ក្តៅគគុកនៃការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងសាធារណៈ។ ការយល់ដឹងពីអតីតកាលរបស់យើង ផ្តល់ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការយល់ដឹងពីភាពចម្រុះហ្សែន ជំងឺមួយចំនួន និងអាកប្បកិរិយាសង្គមរបស់មនុស្សសម័យទំនើប។ តាមវិគីភីឌា ការរកឃើញថ្មីៗនៅក្នុងវិស័យបុរាណនរវិទ្យា (paleoanthropology) និងពន្ធុវិទ្យា បានបដិសេធគំនិតដែលថាការវិវត្តន៍ជាខ្សែត្រង់ ហើយបានបញ្ជាក់អំពីបណ្តាញនៃការលាយឡំគ្នារវាងប្រភេទ។

នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការស្រាវជ្រាវថ្មីៗបានរកឃើញហ្វូស៊ីលមនុស្សបុរាណដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍ ដូចជា Homo floresiensis (ដែលគេហៅថា «hobbit») នៅកោះ Flores ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី និង Homo luzonensis នៅហ្វីលីពីន។ ការរកឃើញទាំងនេះ បង្ហាញថាតំបន់នេះធ្លាប់ជាជម្រកនៃប្រភេទមនុស្សចម្រុះគ្នា ហើយអាចនឹងមានការរកឃើញបន្ថែមទៀតនៅក្នុងប្រទេសជិតខាង។ ការសិក្សាបន្តអាចផ្តល់ព័ត៌មានសំខាន់ៗអំពីការធ្វើចំណាកស្រុក និងការសម្របខ្លួននៅក្នុងបរិស្ថានត្រូពិក។

ជាចុងក្រោយ ការយល់ដឹងអំពីវិវត្តន៍មនុស្ស ក៏ជួយប្រឆាំងនឹងការយល់ច្រឡំអំពីពូជសាសន៍ ព្រោះវិទ្យាសាស្ត្របញ្ជាក់ថាមនុស្សទាំងអស់សុទ្ធតែមានដើមកំណើតរួមគ្នាពីអាហ្វ្រិក។ ដូច្នេះ ប្រធានបទនេះមានសារៈសំខាន់មិនត្រឹមតែក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងក្នុងការលើកកម្ពស់ការយោគយល់ និងសាមគ្គីភាពជាសកលផងដែរ។