សិទ្ធិបុគ្គលិកលក្ខណៈ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

សិទ្ធិបុគ្គលិកលក្ខណៈ (Personality rights) ដែលជួនកាលត្រូវបានគេហៅថា សិទ្ធិរូបភាព (image rights) ឬសិទ្ធិនៃការផ្សព្វផ្សាយ (right of publicity) គឺជាសិទ្ធិផ្លូវច្បាប់ដែលអនុញ្ញាតឱ្យបុគ្គលម្នាក់ៗគ្រប់គ្រងការប្រើប្រាស់ពាណិជ្ជកម្មនៃអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួន។ តាម Wikipedia បានរាយការណ៍ថា អត្តសញ្ញាណនោះរួមមាន ឈ្មោះ រូបភាព រូបរាង សំឡេង ហត្ថលេខា និងសញ្ញាសម្គាល់ដទៃទៀតដែលអាចកំណត់អត្តសញ្ញាណបុគ្គលនោះបាន។ សិទ្ធិទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកជាសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ មិនមែនសិទ្ធិផ្ទាល់ខ្លួនទេ ដូច្នេះវាអាចត្រូវបានផ្ទេរ ទទួលមរតក និងបន្តមានសុពលភាពក្រោយមរណភាពរបស់ម្ចាស់សិទ្ធិ ទោះបីកម្រិតនៃការការពារអាចខុសគ្នាទៅតាមដែនសមត្ថកិច្ចក៏ដោយ។

ភាពខុសគ្នាដ៏សំខាន់មួយរវាងសិទ្ធិបុគ្គលិកលក្ខណៈ និងកម្មសិទ្ធិបញ្ញាដទៃទៀតដូចជាសិទ្ធិថតចម្លង គឺថាវាការពារអត្តសញ្ញាណរបស់បុគ្គល មិនមែនជាការបង្កើតស្នាដៃទេ។ ដូច្នេះ ទោះបីរូបថតមួយសន្លឹកអាចជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកថតរូបក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនៅក្នុងរូបថតនោះនៅតែអាចមានសិទ្ធិឃាត់ឃាមការប្រើប្រាស់រូបភាពរបស់ខ្លួនសម្រាប់គោលបំណងពាណិជ្ជកម្មដោយគ្មានការយល់ព្រម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ការទទួលស្គាល់សិទ្ធិបុគ្គលិកលក្ខណៈមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងនៅទូទាំងពិភពលោក។ តាម Wikipedia ប្រទេសនៅក្នុងគ្រួសារច្បាប់ដូចគ្នាអាចមានវិធីសាស្ត្រផ្សេងៗគ្នា។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក សិទ្ធិនេះត្រូវបានកំណត់ដោយច្បាប់រដ្ឋ មិនមែនសហព័ន្ធទេ ហើយរដ្ឋមួយចំនួនដូចជាកាលីហ្វ័រញ៉ា មានច្បាប់ការពារសិទ្ធិឃោសនាដ៏រឹងមាំ។ នៅចក្រភពអង់គ្លេស មិនមានច្បាប់ជាក់លាក់ស្ដីពី «សិទ្ធិរូបភាព» ទេ ប៉ុន្តែតុលាការប្រើប្រាស់គោលការណ៍ទូទៅស្ដីពីឯកជនភាព និងការគ្រប់គ្រងទិន្នន័យផ្ទាល់ខ្លួន។

នៅអឺរ៉ុបដីគោក ច្បាប់ការពារឯកជនភាព និងសិទ្ធិរូបភាពមានភាពរឹងមាំ ជាពិសេសនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលមានគោលការណ៍ «សិទ្ធិលើរូបភាពខ្លួនឯង» (Recht am eigenen Bild)។ នៅតំបន់អាស៊ី ប្រទេសដូចជាជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង បានអភិវឌ្ឍក្របខណ្ឌច្បាប់ស្ដីពីសិទ្ធិបុគ្គលិកលក្ខណៈក្នុងបរិបទសិល្បៈនិងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។

សម្រាប់ប្រជាជនទូទៅ សិទ្ធិនេះអនុវត្តចំពោះមនុស្សគ្រប់រូប ប៉ុន្តែក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្ដែង វាច្រើនត្រូវបានប្រើដោយតារាភាពយន្ត កីឡាករ អ្នកនយោបាយ និងអ្នកបង្កើតមាតិកា។ ដោយសារពួកគេមានមុខមាត់ស្គាល់ទូទៅ ការប្រើប្រាស់រូបភាពរបស់ពួកគេដោយគ្មានការយល់ព្រមអាចបង្កជាការខូចខាតផ្នែកពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia សិទ្ធិបុគ្គលិកលក្ខណៈមានឫសគល់ចេញពីគំនិតស្ដីពីសិទ្ធិនៅឯកជន។ នៅឆ្នាំ១៨៩០ មេធាវីអាមេរិក Samuel D. Warren និង Louis Brandeis បានបោះពុម្ពអត្ថបទសិក្សាដ៏មានឥទ្ធិពល «សិទ្ធិក្នុងការនៅឯកជន» (The Right to Privacy) នៅក្នុង Harvard Law Review។ អត្ថបទនេះបានជំរុញឱ្យមានការទទួលស្គាល់ផ្នែកច្បាប់ថាបុគ្គលគួរតែមានសិទ្ធិការពារពីការឈ្លានពានចូលទៅក្នុងជីវិតឯកជនរបស់ខ្លួន។

ប៉ុន្មានទសវត្សក្រោយមក គំនិតនេះបានវិវត្តទៅជាសិទ្ធិឃោសនា (right of publicity) ដែលផ្ដោតលើទិដ្ឋភាពពាណិជ្ជកម្ម។ ករណីគតិយុត្តដំបូងគេនៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលទទួលស្គាល់សិទ្ធិនេះជាផ្លូវការ គឺរឿង Haelan Laboratories v. Topps Chewing Gum ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ ដែលតុលាការបានកាត់សេចក្ដីថាការប្រើប្រាស់រូបភាពកីឡាករបេស្បលដោយគ្មានការអនុញ្ញាតសម្រាប់ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មគឺជាការរំលោភ។

នៅកម្រិតអន្តរជាតិ សន្ធិសញ្ញាមួយចំនួនដូចជា ICCPR បានទទួលស្គាល់សិទ្ធិក្នុងការគ្មានការជ្រៀតជ្រែកតាមអំពើចិត្តទៅលើឯកជនភាព ដែលជាគោលការណ៍គ្រឹះនៃសិទ្ធិបុគ្គលិកលក្ខណៈ។ ទោះយ៉ាងណា ការអនុវត្តនិងការបកស្រាយនៅតែបន្តខុសគ្នាពីប្រទេសមួយទៅប្រទេសមួយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សិទ្ធិបុគ្គលិកលក្ខណៈមានតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសំខាន់ ជាពិសេសក្នុងឧស្សាហកម្មកម្សាន្ត និងកីឡា។ យោងតាម Wikipedia សិទ្ធិទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកជាទ្រព្យសម្បត្តិដែលអាចជួញដូរ លក់ ឬទទួលមរតក។ ក្រុមហ៊ុនជាច្រើនចំណាយថវិការរាប់លានដុល្លារដើម្បីទទួលបានសិទ្ធិប្រើប្រាស់រូបភាព និងឈ្មោះរបស់តារាល្បីៗសម្រាប់យុទ្ធនាការទីផ្សារ។ ក្រោយពេលមរណភាព កេរតំណែលរបស់អ្នកសិល្បៈដូចជា Elvis Presley និង Michael Jackson បានបន្តបង្កើតប្រាក់ចំណូលដោយសារការគ្រប់គ្រងសិទ្ធិឃោសនាយ៉ាងតឹងរ៉ឹង។

តាមទស្សនវិស័យវប្បធម៌ ការរីកចម្រើននៃបណ្ដាញសង្គម និងវេទិកាចែករំលែកមាតិកាបានធ្វើឱ្យបញ្ហាសិទ្ធិរូបភាពកាន់តែស្មុគស្មាញ។ មនុស្សរាប់លាននាក់ផលិតមាតិកាប្រចាំថ្ងៃ ដោយមិនសូវយល់ដឹងពីផលប៉ះពាល់ផ្នែកច្បាប់នៃការប្រើប្រាស់រូបភាពអ្នកដទៃ។ នៅក្នុងសង្គមខ្មែរ ការចែកចាយរូបថតនិងមេម (meme) លើបណ្ដាញសង្គមគឺជារឿងប្រចាំថ្ងៃ ដែលជារឿយៗព្រងើយកន្តើយចំពោះសិទ្ធិរបស់ម្ចាស់រូបភាព។ ការអប់រំសាធារណៈអំពីសិទ្ធិទាំងនេះកំពុងក្លាយជាតម្រូវការចាំបាច់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse បញ្ហាសិទ្ធិរូបភាពមានភាពពាក់ព័ន្ធកាន់តែខ្លាំង។ រូបភាពខាងលើជាឧទាហរណ៍ពីស្នាដៃរបស់សិល្បករ Alison Jackson ដែលប្រើតួអង្គក្លែងក្លាយ (lookalikes) ដើម្បីបង្កើតស្ថានភាពបែបអាស្រូវពាក់ព័ន្ធនឹងរាជវង្ស និងតារាលំដាប់ពិភពលោក។ សំណួរច្បាប់គឺថាតើការប្រើតួក្លែងក្លាយបែបនេះរំលោភសិទ្ធិឃោសនារបស់បុគ្គលពិតឬទេ? តុលាការនៅតាមប្រទេសផ្សេងៗបានសម្រេចខុសៗគ្នា ដែលបញ្ជាក់ថាច្បាប់មិនទាន់តាមទាន់ការវិវត្តនៃសិល្បៈនិងបច្ចេកវិទ្យា។

នៅកម្ពុជា ទោះបីមិនទាន់មានករណីល្បីៗក៏ដោយ តែការកើនឡើងនៃពាណិជ្ជកម្មអនឡាញ និងវេទិកាឌីជីថល មានន័យថាអ្នកប្រើប្រាស់និងអ្នកបង្កើតមាតិកាខ្មែរកំពុងប្រឈមនឹងហានិភ័យស្រដៀងគ្នា។ KhmerPulse បន្តតាមដាននិងរាយការណ៍ពីការវិវត្តនៃច្បាប់និងគោលនយោបាយពាក់ព័ន្ធ ដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងរបស់សាធារណៈ។