ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា ជំងឺឆ្លងគឺជាជំងឺដែលបង្កឡើងដោយការឈ្លានពានរបស់ភ្នាក់ងារបង្កជំងឺចូលទៅក្នុងជាលិការរបស់មនុស្ស ការបន្តពូជរបស់វា និងប្រតិកម្មរបស់រាងកាយចំពោះភ្នាក់ងារទាំងនោះនិងជាតិពុលដែលពួកវាផលិត។ ភ្នាក់ងារបង្កជំងឺរួមមានបាក់តេរី វីរុស ផ្សិត និងប៉ារ៉ាស៊ីត។ ជំងឺឆ្លងអាចចម្លងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀត (communicable diseases) ដូចជាគ្រុនផ្ដាសាយ ឬអេដស៍ ឬមិនឆ្លងពីមនុស្សទៅមនុស្សដូចជាតេតាណូសដែលបង្កឡើងតាមរយៈមុខរបួស។

ការឆ្លងអាចកើតឡើងតាមរយៈការប៉ះផ្ទាល់ ខ្យល់ដង្ហើម អាហារឬទឹកកខ្វក់ និងតាមសត្វចម្លងដូចជាមូស និងឆ្ក។ រាងកាយឆ្លើយតបតាមរយៈប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ បង្កឱ្យមានអាការៈដូចជាគ្រុនក្ដៅ រលាក និងអស់កម្លាំង ដែលជាសញ្ញាថារាងកាយកំពុងតតាំងនឹងមេរោគ។ យោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោក ជំងឺឆ្លងជាមូលហេតុចម្បងមួយនៃការស្លាប់នៅទូទាំងពិភពលោក ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសដែលមានចំណូលទាប និងក្នុងចំណោមកុមារ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺឆ្លងមានការចែកចាយមិនស្មើគ្នាតាមតំបន់ភូមិសាស្ត្រ។ តំបន់ត្រូពិច និងស៊ុបត្រូពិច ដូចជានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ អាហ្វ្រិក និងអាមេរិកឡាទីន មានអត្រាខ្ពស់នៃជំងឺដែលឆ្លងតាមរយៈសត្វចម្លង (vector-borne diseases) ដូចជាគ្រុនចាញ់ គ្រុនដង្កូវ និងជំងឺឈីកុនគុនយ៉ា ដោយសារលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុក្ដៅសើមអំណោយផលដល់ការបន្តពូជរបស់មូស និងសត្វចម្លងផ្សេងទៀត។ នៅតំបន់អាកាសធាតុត្រជាក់ ជំងឺរបេង និងជំងឺផ្លូវដង្ហើមនៅតែជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈ ប៉ុន្តែត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រព័ន្ធសុខាភិបាលទំនើបជាង។

ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងពង្រីកវិសាលភាពនៃជំងឺឆ្លង ដោយនាំឱ្យជំងឺដែលធ្លាប់មានតែក្នុងតំបន់ត្រូពិចរីករាលដាលទៅកាន់តំបន់ថ្មីៗ។ ប្រជាជនដែលងាយរងគ្រោះជាងគេរួមមានកុមារអាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំ មនុស្សចាស់ អ្នកមានប្រព័ន្ធភាពស៊ាំចុះខ្សោយ (ដូចជាអ្នកផ្ទុកមេរោគអេដស៍) និងប្រជាជនក្រីក្រដែលមិនអាចទទួលបានទឹកស្អាត និងអនាម័យគ្រប់គ្រាន់។ ការធ្វើដំណើរអន្តរជាតិ និងនគរូបនីយកម្មក៏រួមចំណែកដល់ការឆ្លងរាលដាលនៃជំងឺផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិនិងជំងឺឆ្លងមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធ។ មុនពេលមានវិទ្យាសាស្ត្រវេជ្ជសាស្ត្រទំនើប ជំងឺដូចជាអុតធំ (smallpox) ប៉េស្ត (plague) និងអាសន្នរោគ (cholera) បានបំផ្លាញជីវិតមនុស្សរាប់លាននាក់។ ការរាតត្បាតដ៏ធំបំផុតមួយគឺរោគប៉េស្តខ្មៅ (Black Death) នៅសតវត្សទី ១៤ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សប្រហែលមួយភាគបីនៃប្រជាជនអឺរ៉ុប។ រូបគំនូរខាងលើបង្ហាញពីជំងឺប៉េស្តដ៏ធំនៅក្រុងម៉ាក់សែយ (Marseille) ឆ្នាំ ១៧២០ ដែលបានសម្លាប់មនុស្ស ១០០,០០០ នាក់។

ការរកឃើញវ៉ាក់សាំង (vaccine) នៅសតវត្សទី ១៩ និង ២០ ជាពិសេសវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺអុតធំ របេង និងជំងឺស្វិតដៃជើង (polio) បានជួយសង្គ្រោះជីវិតមនុស្សរាប់រយលាននាក់។ អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានប្រកាសការលុបបំបាត់ជំងឺអុតធំនៅឆ្នាំ ១៩៨០ ជាជោគជ័យធំបំផុតមួយរបស់សុខភាពសាធារណៈ។ ទោះយ៉ាងណា ជំងឺថ្មីៗក៏បានកើតឡើងផងដែរ៖ ជំងឺគ្រុនផ្ដាសាយអេស្ប៉ាញ (Spanish flu) ឆ្នាំ ១៩១៨ បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៥០ លាននាក់។ ចាប់ពីទសវត្សរ៍ ១៩៨០ មេរោគអេដស៍/ជំងឺអេដស៍បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សជាង ៤០ លាននាក់។

ជំងឺកូវីដ-១៩ (COVID-19) ដែលចាប់ផ្ដើមនៅចុងឆ្នាំ ២០១៩ បានក្លាយជារោគរាតត្បាតសកលដែលបង្កឱ្យមានវិបត្តិសុខភាព សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ យោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោក គិតត្រឹមដើមឆ្នាំ ២០២៤ មានអ្នកស្លាប់ជាង ៧ លាននាក់ដោយសារជំងឺនេះ (តាមតួលេខផ្លូវការ)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺឆ្លងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ ក្នុងពេលមានការរាតត្បាត ការចំណាយលើការព្យាបាល និងបង្ការកើនឡើងខ្លាំង ខណៈផលិតភាពការងារធ្លាក់ចុះ។ ក្នុងអំឡុងជំងឺកូវីដ-១៩ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកបានធ្លាក់ក្នុងវិបត្តិ ហើយប្រទេសជាច្រើនត្រូវអនុវត្តវិធានការដាក់កម្រិតធ្វើដំណើរនិងបិទទីផ្សារ។

ចំពោះវប្បធម៌វិញ មនុស្សជាតិបានផ្លាស់ប្ដូរទម្លាប់ដើម្បីកាត់បន្ថយការឆ្លង។ ការលាងដៃញឹកញាប់ ការពាក់ម៉ាស និងការរក្សាគម្លាតសង្គមបានក្លាយជាទម្លាប់ថ្មីៗដែលត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយទូទាំងពិភពលោក។ ក្នុងវប្បធម៌ខ្លះ ជំងឺឆ្លងដូចជាឃ្លង់ ឬអេដស៍ អាចបង្កឱ្យមានការមាក់ងាយ (stigma) ដល់អ្នកជំងឺ។ ទម្លាប់ស្វាគមន៍ដូចជាការចាប់ដៃក៏អាចត្រូវបានជំនួសដោយការឱនគោរព ឬការគោះកែងដៃ ដើម្បីកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃការចម្លង។

នៅកម្ពុជា ការអប់រំអំពីអនាម័យ និងការលាងដៃត្រូវបានបង្កើនក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ជាពិសេសក្នុងបរិបទការពារជំងឺឆ្លងតាមផ្លូវដង្ហើម និងរាគរូស។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន ជំងឺឆ្លងនៅតែជាបញ្ហាសុខភាពសកលដ៏សំខាន់។ ជំងឺកូវីដ-១៩ បានបង្ហាញពីភាពចាំបាច់នៃការត្រៀមបង្ការ និងការឆ្លើយតបយ៉ាងឆាប់រហ័សចំពោះរោគរាតត្បាត។ ទោះបីវ៉ាក់សាំងជួយកាត់បន្ថយភាពធ្ងន់ធ្ងរក៏ដោយ ក៏វីរុស COVID-19 នៅតែបន្តបម្រែបម្រួល (mutate) និងបង្កការឆ្លង។

ភាពធន់នឹងឱសថប្រឆាំងមេរោគ (AMR) កំពុងកើនឡើង ដែលធ្វើឱ្យថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិចជាច្រើនលែងមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការព្យាបាលជំងឺដូចជារបេង និងជំងឺឆ្លងផ្សេងៗ។ អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានព្រមានថា AMR ជាការគំរាមកំហែងធំបំផុតមួយនៅសតវត្សទី ២១។ នៅកម្ពុជា ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង AMR ជាអាទិភាពមួយរបស់ក្រសួងសុខាភិបាល ដោយមានកិច្ចសហការពីដៃគូអន្តរជាតិដូចជា WHO និងមូលនិធិសកល។

ជំងឺឆ្លងថ្មីៗដូចជាអេបូឡា នីប៉ា និងជំងឺផ្ដាសាយបក្សី បង្ហាញពីហានិភ័យនៃការចម្លងពីសត្វទៅមនុស្ស (zoonoses)។ ការបំផ្លាញបរិស្ថាន និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ធ្វើឱ្យហានិភ័យនេះកើនឡើង។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការតាមដានព័ត៌មានអំពីជំងឺរាតត្បាត គន្លឹះសុខភាព និងវិធានការរដ្ឋាភិបាល គឺសំខាន់ដើម្បីការពារខ្លួនឯង និងសហគមន៍។