ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ការបះបោរ (Insurgency) គឺជាទម្រង់នៃការតស៊ូដោយអាវុធ ដែលក្រុមតូចមិនទៀងទាត់ប្រើយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ (guerrilla warfare) ប្រឆាំងនឹងអាជ្ញាធរធំជាង។ យោងតាមវិគីភីឌា (Wikipedia) លក្ខណៈសំខាន់នៃការបះបោរគឺភាពមិនស៊ីមេទ្រី (asymmetry) រវាងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធមិនទៀងទាត់ និងកងទ័ពរដ្ឋដែលមានប្រព័ន្ធល្អប្រសើរ។ ដោយសារភាពមិនស៊ីមេទ្រីនេះ ក្រុមបះបោរជៀសវាងការប្រយុទ្ធផ្ទាល់ ហើយលាក់ខ្លួនក្នុងចំណោមប្រជាជនស៊ីវិល ដើម្បីពង្រីកការគ្រប់គ្រងដែនដី និងឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗ។ ការបះបោរតែងពឹងផ្អែកលើការគ្រប់គ្រង និងការសហការជាមួយប្រជាជនមូលដ្ឋាន។

ការបះបោរមិនដូចគ្នានឹងសង្គ្រាមសាមញ្ញឡើយ ព្រោះវាជាយុទ្ធនាការយូរអង្វែង ដោយប្រើយុទ្ធសាស្ត្រវាយប្រហារតូចៗជាបន្តបន្ទាប់។ តាមវិគីភីឌា ឧទាហរណ៍ល្បីៗរួមមានសង្គ្រាមវៀតណាម និងការបះបោរប្រឆាំងអាណានិគមនៅអាល់ហ្សេរី។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

កត្តាភូមិសាស្ត្រមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការបះបោរ។ តំបន់ដែលមានភូមិសាស្ត្រលំបាក ដូចជាព្រៃក្រាស់ ភ្នំខ្ពស់ ឬតំបន់ព្រំដែនដាច់ស្រយាល តែងជាទីជម្រកដ៏ល្អសម្រាប់ក្រុមបះបោរ ព្រោះពួកគេអាចប្រើប្រាស់ដីជាគុណសម្បត្តិក្នុងការការពារ និងការលាក់ខ្លួន។ ជាឧទាហរណ៍ ការបះបោរនៅអាហ្វហ្គានីស្ថានបានប្រើប្រាស់ភ្នំដ៏ខ្ពស់របស់ខ្លួន ខណៈការបះបោរនៅវៀតណាមបានប្រើព្រៃក្រាស់ជាច្រើន។

ប្រជាជនក៏ជាកត្តាគន្លឹះសម្រាប់ការបះបោរដែរ។ តាមវិគីភីឌា ការបះបោរជារឿយៗពឹងផ្អែកលើការគាំទ្រពីសហគមន៍មូលដ្ឋាន ទាំងការស្ម័គ្រចិត្ត ឬតាមរយៈការបង្ខំ។ អ្នកបះបោរតែងលាយឡំជាមួយជនស៊ីវិល ដើម្បីកាត់បន្ថយហានិភ័យពីការវាយប្រហាររបស់កងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាល និងដើម្បីទទួលបានព័ត៌មាន អាហារ និងជម្រក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

គំនិតនៃការបះបោរមានឫសគល់ជ្រៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ នៅក្នុងសតវត្សទី១៧ ក្រុមអ្នកប្រដាប់អាវុធ kuruc បានបះបោរប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភព Habsburg នៅហុងគ្រី ដោយប្រើយុទ្ធសាស្ត្រដែលអាចប្រៀបធៀបទៅនឹងការបះបោរទំនើប។

នៅសតវត្សទី២០ ការបះបោរបានក្លាយជាឧបករណ៍នយោបាយដ៏សំខាន់សម្រាប់ចលនាទាមទារឯករាជ្យ និងបដិវត្តន៍។ ការបះបោរប្រឆាំងអាណានិគមនៅអាស៊ី និងអាហ្រ្វិក ដូចជាការបះបោរនៅអាល់ហ្សេរី (ប្រឆាំងបារាំង) និងសង្គ្រាមវៀតណាម (ប្រឆាំងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានបង្ហាញថាក្រុមបះបោរអាចប្រឈមមុខនឹងកងទ័ពរដ្ឋដែលមានអំណាចខ្លាំងក្លាបាន។ យោងតាមវិគីភីឌា លក្ខណៈ asymmetric នៃការបះបោរធ្វើឱ្យកងទ័ពរដ្ឋជួបការលំបាកក្នុងការទប់ស្កាត់ជារឿយៗ។

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមត្រជាក់ ការបះបោរបានផ្លាស់ប្តូរទៅរកមនោគមវិជ្ជាជ្រុលនិយមសាសនា ដូចជាក្រុមរដ្ឋអ៊ីស្លាម (IS) និង Boko Haram ជាដើម។ ក្រុមទាំងនេះប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្របះបោរដើម្បីដណ្តើមដែនដី និងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

កត្តាសេដ្ឋកិច្ចដូចជាភាពក្រីក្រ អសមភាពសង្គម និងកង្វះឱកាសការងារ ជាញឹកញាប់ជាប្រភពចម្បងនៃការបះបោរ។ យុវជនដែលគ្មានការងារធ្វើ ឬត្រូវបានកេងប្រវ័ញ្ចច្រើនតែត្រូវបានទាក់ទាញឱ្យចូលរួមក្នុងក្រុមបះបោរ ដើម្បីផលប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ច ឬដើម្បីរស់នៅ។ ក្រុមបះបោរខ្លះក៏គ្រប់គ្រងធនធានធម្មជាតិដូចជារ៉ែ ឈើ ឬគ្រឿងញៀន ដើម្បីផ្តល់មូលនិធិដល់ប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួន។

វប្បធម៌ និងមនោគមវិជ្ជាក៏ដើរតួយ៉ាងសំខាន់ដែរ។ ជាតិនិយម សាសនា ឬការប្រឆាំងនឹងអំណាចបរទេសអាចក្លាយជាហេតុផលដ៏មានឥទ្ធិពលសម្រាប់ការបះបោរ។ តាមវិគីភីឌា ការបះបោរមិនមែនគ្រាន់តែជាសង្គ្រាមប៉ុណ្ណោះទេ តែវាជាការតស៊ូដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសង្គម នយោបាយ និងវប្បធម៌យ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ អ្នកបះបោរបង្កើតនិទានរឿង (narrative) ដើម្បីទាក់ទាញការគាំទ្រពីប្រជាជន និងដើម្បីស្របច្បាប់ដល់សកម្មភាពរបស់ពួកគេ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse នៅកម្ពុជា និងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការយល់ដឹងអំពីការបះបោរគឺមានសារៈសំខាន់ណាស់។ ប្រទេសជាច្រើនក្នុងតំបន់បានជួបប្រទះនឹងការបះបោរដែលកំពុងបន្ត ដូចជាការបះបោរនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃ និងការតស៊ូប្រដាប់អាវុធនៅមីយ៉ាន់ម៉ា។ នៅកម្ពុជា ខ្មែរក្រហមធ្លាប់បានប្រើយុទ្ធសាស្ត្របះបោរក្រោយការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ ដោយបន្តប្រយុទ្ធប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាអស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍។ ការសិក្សាអំពីយន្តការ និងផលប៉ះពាល់នៃការបះបោរជួយឱ្យអ្នកអានយល់កាន់តែច្បាស់អំពីសន្តិសុខក្នុងតំបន់ និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរក្សាសន្តិភាព។

បច្ចុប្បន្ន ការបះបោរនៅតែជាបញ្ហាសកល។ BBC និងសារព័ត៌មានអន្តរជាតិដទៃទៀតបានរាយការណ៍យ៉ាងទូលំទូលាយអំពីវិបត្តិមនុស្សធម៌ដែលបណ្តាលមកពីការបះបោរនៅនីហ្សេរីយ៉ា ស៊ីរី និងអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ ការវិវត្តនៃយុទ្ធសាស្ត្របះបោរ រួមទាំងការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យា ធ្វើឱ្យការបះបោរក្លាយជាបញ្ហាប្រឈមថ្មីសម្រាប់សហគមន៍អន្តរជាតិ។