ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមទំព័រវិគីភីឌា បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបី (Intangible Cultural Heritage) គឺជាការបង្ហាញពីទ្រព្យសម្បត្តិបញ្ញាដែលមិនមែនជារូបី ដូចជា ទំនៀមទម្លាប់ ជំនឿ ប្រពៃណី រឿងព្រេងប្រជាប្រិយ ភាសា និងចំណេះដឹងផ្សេងៗ ។ ទម្រង់ទាំងនេះត្រូវបានសម្ដែងជាចម្បងតាមរយៈការអនុវត្តសិប្បកម្ម និងការសម្ដែងសិល្បៈ ។ ភាពខុសគ្នាសំខាន់រវាងបេតិកភណ្ឌអរូបី និងបេតិកភណ្ឌរូបី (ដែលរួមមានអគារប្រវត្តិសាស្ត្រ វិមាន និងវត្ថុបុរាណ) គឺបេតិកភណ្ឌអរូបីជាការសម្ដែងដែលមានជីវិត បន្តពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ហើយអាចផ្លាស់ប្តូរតាមពេលវេលា ។

អង្គការអប់រំ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌នៃសហប្រជាជាតិ (UNESCO) បានកំណត់បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីជាប្រាំវិស័យធំៗ រួមមាន៖ ប្រពៃណីមាត់ដាក និងការសម្ដែងភាសា សិល្បៈសម្ដែង ទម្លាប់សង្គម ពិធីកម្ម និងព្រឹត្តិការណ៍បុណ្យ ចំណេះដឹងនិងការអនុវត្តទាក់ទងនឹងធម្មជាតិ និងសិប្បកម្មប្រពៃណី ។ វិស័យទាំងនេះគ្របដណ្ដប់លើការបង្ហាញវប្បធម៌ជាច្រើនដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍ថាជាមរតករបស់ខ្លួន ។

នៅឆ្នាំ ២០០៣ អង្គការយូណេស្កូបានអនុម័តអនុសញ្ញាស្ដីពីការការពារបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបី ដែលមានគោលបំណងការពារ លើកកម្ពស់ការយល់ដឹង និងធានាការគោរពចំពោះបេតិកភណ្ឌទាំងនេះ ។ អនុសញ្ញានេះក៏បានបង្កើតបញ្ជីតំណាង (Representative List) និងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌដែលត្រូវការការការពារជាបន្ទាន់ (Urgent Safeguarding List) ផងដែរ ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីមានវត្តមាននៅគ្រប់ទ្វីប និងស្ទើរតែគ្រប់ប្រទេសក្នុងពិភពលោក ។ វាកើតឡើងពីសហគមន៍ជាក់លាក់ ហើយជារឿយៗត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយទឹកដី ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអត្តសញ្ញាណជនជាតិ ។ តាមវិគីភីឌា ការសិក្សាបែបផែនទីដោយប្រើបច្ចេកវិទ្យាប្រព័ន្ធព័ត៌មានភូមិសាស្ត្រ (GIS) អាចជួយកំណត់ទីតាំង និងវិភាគការរីករាលដាលនៃទម្រង់វប្បធម៌អរូបី ដែលបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងរវាងប្រពៃណី និងលំហរភូមិសាស្ត្រ ។

ឧទាហរណ៍ជាក់ស្ដែងនៃបេតិកភណ្ឌអរូបីពីតំបន់ផ្សេងៗរួមមាន៖ វប្បធម៌ហាងកាហ្វេនៅទីក្រុងវីយែន (Viennese coffee house culture) ត្រូវបានចាត់ទុកជាទម្រង់ពិសេសនៃបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ ។ របាំតាងហ្គោ (Tango) ជាបេតិកភណ្ឌចែករំលែករវាងអាហ្សង់ទីន និងអ៊ុយរុយហ្គាយ ដែលបញ្ជាក់ពីការខ្ចីគ្នាវប្បធម៌ឆ្លងកាត់ព្រំដែន ។ ល្បែងកាបាឌី (Kabaddi) របស់ឥណ្ឌា ក៏ជាឧទាហរណ៍មួយដែលកំពុងរីករាលដាលនិងមានប្រជាប្រិយភាពទូទាំងពិភពលោក ។ ចំណែករបាំងនោ (Noh) របស់ជប៉ុន ឆ្លុះបញ្ចាំងពីប្រពៃណីសិល្បៈសម្ដែងដែលត្រូវបានការពារដោយច្បាប់តាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ ។

សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិច និងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការថែរក្សាបេតិកភណ្ឌអរូបី ។ ពីព្រោះប្រពៃណីរបស់ពួកគេជារឿយៗផ្អែកលើការបញ្ជូនដោយផ្ទាល់មាត់ និងការអនុវត្តប្រចាំថ្ងៃ ដែលងាយរងការគំរាមកំហែងពីកត្តាខាងក្រៅ ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ការទទួលស្គាល់បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីជាផ្នែកសំខាន់នៃមរតកមនុស្សជាតិ គឺជាដំណើរការមួយដែលបានកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ ។ តាមវិគីភីឌា ប្រទេសជប៉ុនបានដើរតួនាទីនាំមុខគេ ដោយបានអនុម័តច្បាប់ការពារបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌នៅឆ្នាំ ១៩៥០ ដែលជាលើកដំបូងដែលរួមបញ្ចូលការការពារទម្រង់អរូបីដូចជាសិល្បៈសម្ដែង និងសិប្បកម្ម ។ ប្រព័ន្ធនេះបានទទួលស្គាល់ "សិល្បករជាតិរស់" (Living National Treasures) ជាអ្នកកាន់កាប់ជំនាញប្រពៃណី ។

នៅកម្រិតអន្តរជាតិ ការវិវត្តគំនិតអំពីបេតិកភណ្ឌបានពង្រីកនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ។ ឯកសារណារ៉ាស្តីពីភាពពិតប្រាកដ (Nara Document on Authenticity) ឆ្នាំ ១៩៩៤ បានទទួលស្គាល់ថាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌មិនត្រឹមតែមានរូបីប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងគ្របដណ្ដប់លើទំនៀមទម្លាប់ និងប្រពៃណីដែលអាចប្រែប្រួលតាមពេលវេលា ។ ទីបំផុត អនុសញ្ញាឆ្នាំ ២០០៣ របស់យូណេស្កូបានក្លាយជាឧបករណ៍ច្បាប់អន្តរជាតិដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុត ដោយបានផ្ដល់និយមន័យ និងក្របខណ្ឌសម្រាប់ការអភិរក្ស ។

គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថា ការអនុវត្តបេតិកភណ្ឌអរូបីមានតាំងពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមុនការបង្កើតគំនិតទំនើបនេះ ។ តាមវិគីភីឌា គំនូរលើឆ្នាំងក្រិកសម័យបុរាណ (ប្រហែល ៥១០ មុនគ.ស.) ដែលបង្ហាញពីមេរៀនតន្ត្រី គឺជាភស្តុតាងនៃការបន្តវេនចំណេះដឹងសិល្បៈតាំងពីបុរាណកាល ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីមានឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសំខាន់ តាមរយៈការទាក់ទាញទេសចរណ៍វប្បធម៌ ការលក់ផលិតផលសិប្បកម្ម និងការរៀបចំព្រឹត្តិការណ៍បុណ្យប្រពៃណី ។ តាមវិគីភីឌា របាំតាងហ្គោ ដែលទទួលស្គាល់ដោយយូណេស្កូ មិនត្រឹមតែជាសិល្បៈមួយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបង្កើតប្រាក់ចំណូលសន្ធឹកសន្ធាប់សម្រាប់សហគមន៍មូលដ្ឋាននៅអាហ្សង់ទីន និងអ៊ុយរុយហ្គាយ តាមរយៈកម្មវិធីសម្ដែង ថ្នាក់រៀន និងទំនិញដែលទាក់ទង ។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ល្បែងកាបាឌីបានវិវត្តពីល្បែងប្រពៃណីក្នុងភូមិឥណ្ឌា ទៅជាកីឡាអាជីពដែលមានអ្នកគាំទ្ររាប់លាននាក់ និងការឧបត្ថម្ភពាណិជ្ជកម្ម ។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ បេតិកភណ្ឌអរូបីជួយពង្រឹងអត្តសញ្ញាណសហគមន៍ បង្កើតភាពស្អិតរមួតសង្គម និងជាមធ្យោបាយសម្រាប់ការបញ្ជូនចំណេះដឹងពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ វាក៏រួមចំណែកដល់ការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព ដោយសារប្រពៃណីជាច្រើនមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយបរិស្ថាន និងការប្រើប្រាស់ធនធានធម្មជាតិប្រកបដោយការទទួលខុសត្រូវ ។ ទោះយ៉ាងណា ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មហួសហេតុអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ភាពពិតប្រាកដនៃបេតិកភណ្ឌ ដូច្នេះការរក្សាតុល្យភាពគឺចាំបាច់ ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ២១ បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីកំពុងប្រឈមមុខនឹងការគំរាមកំហែងជាច្រើន រួមមាន សកលភាវូបនីយកម្ម ការធ្វើនគរូបនីយកម្ម ការបាត់បង់ភាសា និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុដែលប៉ះពាល់ដល់ជីវភាពប្រពៃណី ។ ជាលទ្ធផល អង្គការយូណេស្កូ និងដៃគូនានាបានពង្រឹងកម្មវិធីការពារ រួមទាំងការបង្កើនការចុះបញ្ជី ការផ្ដល់ជំនួយបច្ចេកទេស និងការលើកកម្ពស់ការចូលរួមរបស់យុវជន ។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែប ការយល់ដឹងនិងការថែរក្សាបេតិកភណ្ឌអរូបីគឺជាកត្តាសំខាន់ដើម្បីរក្សាអត្តសញ្ញាណជាតិ និងលើកកម្ពស់វិស័យទេសចរណ៍ ។ ទោះបីជាសមិទ្ធផលមួយចំនួនត្រូវបានសម្រេចក៏ដោយ ក៏បញ្ហាប្រឈមដូចជាកង្វះមូលនិធិ និងការបាត់បង់អ្នកកាន់ប្រពៃណីវ័យចំណាស់នៅតែជាឧបសគ្គ ។ ការចូលរួមរបស់សាធារណជន ជាពិសេសយុវជន និងការគាំទ្រពីអន្តរជាតិ គឺចាំបាច់ដើម្បីធានាថាបេតិកភណ្ឌទាំងនេះមិនរលាយបាត់បង់ទៅឡើយ ។