ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ផែនការសកម្មភាពរួមគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ (Joint Comprehensive Plan of Action – JCPOA) ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា កិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ គឺជាកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិដ៏សំខាន់មួយ ដែលមានគោលបំណងកំណត់កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ជាថ្នូរនឹងការលុបចោលទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងការផ្តល់សិទ្ធិផ្សេងៗ។ តាមវិគីភីឌា កិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានសម្រេចនៅទីក្រុងវីយែន ប្រទេសអូទ្រីស នៅថ្ងៃទី ១៤ កក្កដា ២០១៥ រវាងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ និងក្រុម P5+1 (សហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង រុស្ស៊ី ចិន បូកអាល្លឺម៉ង់) ព្រមទាំងសហភាពអឺរ៉ុប។

កិច្ចព្រមព្រៀងនេះតម្រូវឱ្យអ៊ីរ៉ង់កាត់បន្ថយចំនួនម៉ាស៊ីនផលិតសារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូម និងកម្រិតនៃការចម្រាញ់សារធាតុនុយក្លេអ៊ែរ ព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យអង្គការថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ (IAEA) ធ្វើអធិការកិច្ចយ៉ាងតឹងរឹង។ ជាថ្នូរវិញ សហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពអឺរ៉ុប និងអង្គការសហប្រជាជាតិ បានលុបចោលទណ្ឌកម្មមួយចំនួនដែលដាក់លើសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

កិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA គឺជាលទ្ធផលនៃការចរចាជាច្រើនឆ្នាំរវាងមហាអំណាចនុយក្លេអ៊ែរ និងអ៊ីរ៉ង់។ តាមវិគីភីឌា ក្រុម P5+1 រួមមានសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំង ៥ នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ (សហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង រុស្ស៊ី ចិន) បូករួមទាំងអាល្លឺម៉ង់ផងដែរ។ សហភាពអឺរ៉ុបក៏បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងនាមជាអ្នកសម្របសម្រួល។

អ្នកចរចាសំខាន់ៗរួមមាន៖ លោក Mohammad Javad Zarif រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអ៊ីរ៉ង់, លោក John Kerry រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក, លោកស្រី Federica Mogherini តំណាងជាន់ខ្ពស់សហភាពអឺរ៉ុប, លោក Wang Yi រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសចិន, លោក Sergei Lavrov រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសរុស្ស៊ី, លោក Laurent Fabius រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសបារាំង, លោក Frank-Walter Steinmeier រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាល្លឺម៉ង់ និងលោក Philip Hammond រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសចក្រភពអង់គ្លេស។ ការចរចាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុងជាច្រើន ដូចជា ហ្សឺណែវ (ស្វីស) ឡូសាន (Lausanne) និងវីយែន (អូទ្រីស) ដែលជាកន្លែងដែលកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយត្រូវបានសម្រេច។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្តើមនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០ ដោយមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោមកម្មវិធី "អាតូមដើម្បីសន្តិភាព" ។ ប៉ុន្តែចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០០០ ក្តីបារម្ភអន្តរជាតិបានកើនឡើងថា អ៊ីរ៉ង់កំពុងអភិវឌ្ឍសមត្ថភាពផលិតអាវុធនុយក្លេអ៊ែរដោយសម្ងាត់។ ជាលទ្ធផល ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរត្រូវបានដាក់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពអឺរ៉ុប ដែលធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់រងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំង។

តាមវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ២០១៣ លោក Hassan Rouhani បានឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានគោលនយោបាយបើកចំហសម្រាប់ការចរចា។ នៅថ្ងៃទី ២៤ វិច្ឆិកា ២០១៣ កិច្ចព្រមព្រៀងបណ្តោះអាសន្នដែលគេស្គាល់ថា ផែនការសកម្មភាពរួម (Joint Plan of Action) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅហ្សឺណែវ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានកំណត់កម្រិតការចម្រាញ់អ៊ុយរ៉ាញ៉ូមជាបណ្តោះអាសន្ន និងផ្តល់ការបន្ធូរបន្ថយទណ្ឌកម្មខ្លះៗ ដើម្បីឈានទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀងពេញលេញ។

បន្ទាប់ពីការចរចាអស់រយៈពេលជិត ២ ឆ្នាំ JCPOA ត្រូវបានសម្រេចនៅថ្ងៃទី ១៤ កក្កដា ២០១៥ ។ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចលេខ ២២៣១ ដែលគាំទ្រកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ។ ថ្ងៃទី ១៦ មករា ២០១៦ ជាថ្ងៃអនុវត្តន៍ជាផ្លូវការ (Implementation Day) ដែល IAEA បានបញ្ជាក់ថា អ៊ីរ៉ង់បានអនុវត្តតាមកាតព្វកិច្ច ហើយទណ្ឌកម្មជាច្រើនត្រូវបានលុបចោល។

យ៉ាងណាក៏ដោយ នៅថ្ងៃទី ៨ ឧសភា ២០១៨ លោក Donald Trump ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រកាសដកសហរដ្ឋអាមេរិកចេញពីកិច្ចព្រមព្រៀង ហើយដាក់ទណ្ឌកម្មឡើងវិញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើអ៊ីរ៉ង់។ អ៊ីរ៉ង់បានបន្តអនុវត្តតាម JCPOA មួយរយៈ ប៉ុន្តែចាប់ពីឆ្នាំ ២០១៩ បានកាត់បន្ថយការប្ដេជ្ញារបស់ខ្លួនជាបណ្តើរៗ ដោយបង្កើនការចម្រាញ់សារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមលើសកម្រិតកំណត់។ កិច្ចចរចាដើម្បីស្តារកិច្ចព្រមព្រៀងឡើងវិញបានធ្វើឡើងជាច្រើនលើកនៅទីក្រុងវីយែនចាប់ពីឆ្នាំ ២០២១ ប៉ុន្តែនៅតែមិនទាន់សម្រេចជាស្ថាពររហូតដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

កិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA មានឥទ្ធិពលផ្ទាល់ទៅលើសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់។ មុនឆ្នាំ ២០១៥ ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិបានធ្វើឱ្យវិស័យប្រេង និងពាណិជ្ជកម្មរបស់អ៊ីរ៉ង់រងគ្រោះយ៉ាងធ្ងន់។ ការលុបចោលទណ្ឌកម្មនៅឆ្នាំ ២០១៦ បានអនុញ្ញាតឱ្យអ៊ីរ៉ង់បង្កើនការនាំចេញប្រេងយ៉ាងឆាប់រហ័ស ទទួលបានទុនវិនិយោគពីបរទេស និងធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុករីកចម្រើនឡើងវិញ។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីការដកខ្លួនរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងការដាក់ទណ្ឌកម្មថ្មី សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង ដោយតម្លៃរូបិយប័ណ្ណធ្លាក់ចុះ និងអតិផរណាកើនឡើង។

ផ្នែកវប្បធម៌ និងនយោបាយ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបង្កការបែកបាក់យ៉ាងជ្រៅក្នុងសង្គមអ៊ីរ៉ង់។ តាមវិគីភីឌា ក្រុមអភិរក្សនិយម និងសមាជិកសភាមួយចំនួនបានជំទាស់យ៉ាងខ្លាំង ដោយចាត់ទុកថាវាជាការបោះបង់អធិបតេយ្យភាពជាតិ។ ការតវ៉ានៅក្នុងសភា និងការគំរាមកំហែងបានកើតមានឡើង។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក កិច្ចព្រមព្រៀងនេះក្លាយជាប្រធានបទចម្រូងចម្រាស់រវាងគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ និងគណបក្សសាធារណរដ្ឋ ដោយមានយុទ្ធនាការឃោសនាទាំងគាំទ្រនិងប្រឆាំង។ យ៉ាងណាក្តី JCPOA ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកជាសមិទ្ធផលការទូតដ៏សំខាន់មួយ ដែលបង្ហាញពីសក្ដានុពលនៃការដោះស្រាយវិបត្តិតាមរយៈការចរចាពហុភាគី។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

មកដល់ឆ្នាំ ២០២៦ JCPOA នៅតែជាបញ្ហាកណ្តាលនៃនយោបាយអន្តរជាតិ។ តាមការរាយការណ៍ពីសារព័ត៌មាននានា អ៊ីរ៉ង់បានពង្រីកកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួនយ៉ាងសំខាន់ ដោយឈានដល់ការចម្រាញ់អ៊ុយរ៉ាញ៉ូមក្នុងកម្រិត ៦០% ដែលជិតដល់កម្រិតសម្រាប់ផលិតអាវុធ។ ស្ថានភាពនេះបានបង្កើនភាពតានតឹងនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងបង្កហានិភ័យនៃការរីកសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងតំបន់។

ការចរចាស្តារកិច្ចព្រមព្រៀងនៅតែបន្ត ប៉ុន្តែជរឿយៗជួបការរាំងស្ទះដោយសារភាពមិនទុកចិត្តគ្នា និងបញ្ហាភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ប្រធានបទនេះពាក់ព័ន្ធដោយហេតុថា វាមានឥទ្ធិពលដល់តម្លៃប្រេងសកល ស្ថិរភាពអន្តរជាតិ និងគោលការណ៍មិនរីកសាយភាយនុយក្លេអ៊ែរ ដែលប្រទេសកម្ពុជាក៏បានចូលរួមគាំទ្រតាមរយៈការបោះឆ្នោតនៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។ អនាគតនៃ JCPOA នៅមិនទាន់ដឹងច្បាស់នោះទេ ប៉ុន្តែវានៅតែជាគំរូដ៏សំខាន់នៃការទូតពិភពលោក។