ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់-អ៊ីរ៉ាក់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថា សង្គ្រាមដាក់បង្ខំលើកទីមួយ (First Imposed War) គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធដ៏រាញ់រយៈមួយ ចាប់ផ្ដើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨០ ហើយបញ្ចប់នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៨៨។ សង្គ្រាមនេះចាប់ផ្ដើមដោយការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់ ចូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ហើយត្រូវបានបញ្ចប់ដោយបទឈប់បាញ់ដែលសម្របសម្រួលដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។ Wikipedia បានប៉ាន់ប្រមាណថា ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបមានប្រហែល ៥០០ ០០០ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាសង្គ្រាមបែបប្រពៃណីដ៏សាហាវបំផុត រវាងកងទ័ពធម្មតារបស់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ លក្ខណៈសំខាន់ៗរួមមាន ការប្រើប្រាស់សង្គ្រាមលេណដ្ឋាន អាវុធគីមីដោយអ៊ីរ៉ាក់ ការវាយប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមកលើទីក្រុងស៊ីវិល ព្រមទាំងសង្គ្រាមនាវាដឹកប្រេងនៅឈូងសមុទ្រពែរ្ស។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ជម្លោះសំខាន់គឺស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនដែលមានប្រវែងជាង ១០០០ គីឡូម៉ែត្រ ជាពិសេសខេត្តឃូហ្សេស្ថានរបស់អ៊ីរ៉ង់ ដែលសម្បូរទៅដោយធនធានប្រេង និងមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់។ ដងទន្លេស្ហាត់អាល់អារ៉ាប់ ដែលហូរចុះទៅកាន់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស ជាចំណុចប្រកួតប្រជែងដ៏សំខាន់ ព្រោះវាជាផ្លូវទឹកសម្រាប់នាំចេញប្រេងរបស់ប្រទេសទាំងពីរ។ យោងតាម Wikipedia នៅពេលនោះ អ៊ីរ៉ង់មានប្រជាជនប្រហែល ៤០ លាននាក់ ចំណែកអ៊ីរ៉ាក់មានប្រហែល ១៣ លាននាក់។ ប្រជាជនភាគច្រើននៃប្រទេសទាំងពីរកាន់សាសនាអ៊ីស្លាមនិកាយស៊ីអ៊ីត ប៉ុន្តែអំណាចដឹកនាំនៅអ៊ីរ៉ាក់ស្ថិតនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃពួកនិកាយស៊ុននី ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតីសាដាម ហ៊ូសេន។ សហគមន៍ជនជាតិឃឺដនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសទាំងពីរក៏បានជាប់ពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំង ហើយបានរងគ្រោះពីអំពើឃោរឃៅជាច្រើនក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមប្រវត្តិសាស្ត្រដែលកត់ត្រាដោយ Wikipedia ឫសគល់នៃសង្គ្រាមនេះមានតាំងពីជម្លោះព្រំដែនដ៏យូរលង់ និងការប្រកួតប្រជែងឥទ្ធិពលនៅក្នុងតំបន់។ កិច្ចព្រមព្រៀងអាល់ហ្យេឆ្នាំ១៩៧៥ (Algiers Agreement) បានសម្របសម្រួលជម្លោះដោយចែករំលែកអធនដែនទន្លេស្ហាត់អាល់អារ៉ាប់ តែសាដាម ហ៊ូសេនបានលុបចោលកិច្ចព្រមព្រៀងនេះនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨០ ដោយចោទប្រកាន់អ៊ីរ៉ង់ពីការរំលោភបំពាន និងបានបើកការឈ្លានពានទ្រង់ទ្រាយធំ។

ការវាយប្រហារភ្លាមៗនៅថ្ងៃទី២២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨០ បានធ្វើឱ្យកងទ័ពអ៊ីរ៉ាក់ដណ្ដើមបានទីក្រុងខូរ៉ាមសាហារ ខាងត្បូងអ៊ីរ៉ង់ ក៏ប៉ុន្តែដោយសារការតស៊ូយ៉ាងក្លៀវក្លារបស់ទាហានអ៊ីរ៉ង់ និងកងកម្លាំងស្ម័គ្រចិត្តបាស៊ីច ការវាយលុកត្រូវជាប់គាំង។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីរ៉ង់បានប្រមូលផ្ដុំទ័ពបើកប្រតិបត្តិការវាយបកធំៗ រួមទាំងការរំដោះខូរ៉ាមសាហារ និងការរុញច្រានទ័ពអ៊ីរ៉ាក់ថយទៅដល់ព្រំដែន។ សង្គ្រាមបានអូសបន្លាយប្រាំមួយឆ្នាំទៀត ដោយមានការវាយប្រហារទីក្រុងគ្នាទៅវិញទៅមក ដែលគេហៅថា "សង្គ្រាមទីក្រុង" (War of the Cities) និងការប្រយុទ្ធនៅឈូងសមុទ្រពែរ្សហៅថា "សង្គ្រាមនាវាដឹកប្រេង"។

នៅក្នុងសង្គ្រាមនាវាដឹកប្រេង ភាគីទាំងពីរបានវាយប្រហារទៅលើកប៉ាល់ដឹកប្រេងរបស់គ្នា ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់ចំណូលប្រេង។ សហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសមហាអំណាចផ្សេងៗបានបញ្ជូនកងទ័ពជើងទឹកទៅការពារការដឹកជញ្ជូន ដែលនាំទៅដល់ហេតុការណ៍ដូចជាការបាញ់ត្រូវនាវាចម្បាំង USS Stark ដោយមីស៊ីលអ៊ីរ៉ាក់ និងការបាញ់ទម្លាក់យន្ដហោះដឹកអ្នកដំណើរអ៊ីរ៉ង់ អ៊ែរមួយលេខ ៦៥៥ ដោយកងទ័ពជើងទឹកសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលសម្លាប់មនុស្ស ២៩០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៨៨។

មួយវិញទៀត អ៊ីរ៉ាក់បានប្រើប្រាស់អាវុធគីមីយ៉ាងទូលំទូលាយ ទាំងនៅសមរភូមិប្រឆាំងនឹងកងទ័ពអ៊ីរ៉ង់ និងនៅក្នុងយុទ្ធនាការអាន់ហ្វាល (Anfal campaign) ប្រឆាំងនឹងជនជាតិឃឺដនៅភាគខាងជើង។ ការវាយប្រហារដោយឧស្ម័នពុលនៅសារដាស្ត (Sardasht) និងហាឡាប់ចា (Halabja) បានបន្សល់ទុកជនរងគ្រោះស៊ីវិលរាប់ពាន់នាក់។

សង្គ្រាមបានឈានចូលដល់ទីបញ្ចប់ បន្ទាប់ពីដំណោះស្រាយលេខ ៥៩៨ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយបទឈប់បាញ់ចូលជាធរមាននៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៨៨។ ក៏ប៉ុន្តែ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពពេញលេញមិនត្រូវបានចុះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩០ នៅពេលអ៊ីរ៉ាក់យល់ព្រមទទួលយកកិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៩៧៥ ឡើងវិញ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ផលប៉ះពាល់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច យោងតាម Wikipedia គឺធ្ងន់ធ្ងរបំផុតសម្រាប់ប្រទេសទាំងពីរ។ រោងចក្រប្រេង កន្លែងចម្រាញ់ប្រេង និងកំពង់ផែនាំចេញសំខាន់ៗត្រូវបានបំផ្លាញ បណ្ដាលឱ្យខាតបង់ថវិការាប់សិបពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ អ៊ីរ៉ាក់បានខ្ចីប្រាក់យ៉ាងច្រើនពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ ជាពិសេសគុយវ៉ែត និងអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាកត្តានាំទៅដល់ការឈ្លានពានគុយវ៉ែតនៅឆ្នាំ១៩៩០។ ចំណែកអ៊ីរ៉ង់ ទោះបីមានការលំបាកខាងសេដ្ឋកិច្ច ក៏បានពង្រឹងឯករាជ្យភាព និងការពឹងផ្អែកលើខ្លួនឯងដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌ សង្គ្រាមនេះបានពង្រឹងវប្បធម៌បដិវត្តន៍នៅអ៊ីរ៉ង់ ដោយប្រើប្រាស់គោលគំនិតនៃការពលីកម្ម (martyrdom) និងការការពារមាតុភូមិឥស្លាម ដើម្បីកៀរគរកម្លាំងទ័ព។ កុមារ និងយុវជនជាច្រើនបានស្ម័គ្រចិត្តចូលបម្រើក្នុងជួរកងកម្លាំងបាស៊ីច ឯស្ត្រីៗវិញបានដើរតួនាទីខាងផ្នែកគាំទ្រ។ នៅអ៊ីរ៉ាក់ សង្គ្រាមត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដោយប្រើរូបភាពនៃជាតិនិយមអារ៉ាប់ និងការការពារដីកំណើតប្រឆាំងនឹង "ពែរ្សមិនមែនអ្នកជឿ"។ កេរ្តិ៍ដំណែលនៃសង្គ្រាមបានបន្សល់ទុកស្លាកស្នាមផ្នែកចិត្តសាស្ត្រ និងសង្គមយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ តាមរយៈអនុស្សាវរីយ៍ ទីបញ្ចុះសព និងសារមន្ទីរយុទ្ធជនរាប់រយកន្លែងនៅទូទាំងប្រទេសទាំងពីរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ផលប៉ះពាល់នៃសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់-អ៊ីរ៉ាក់ នៅតែបន្តមានជាប់ទាក់ទងនឹងបរិបទបច្ចុប្បន្ន។ តាម Wikipedia បញ្ហាអាវុធគីមីដែលអ៊ីរ៉ាក់បានប្រើប្រាស់ បានបន្សល់ទុកជនរងគ្រោះដែលត្រូវការការថែទាំសុខភាពរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់នៅតែតស៊ូមតិទាមទារយុត្តិធម៌ និងសំណងពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ភាពតានតឹងរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់ ដែលមានចំណុចផ្ទុះដូចជាការបាញ់ទម្លាក់យន្ដហោះអ៊ីរ៉ង់ អ៊ែរ ៦៥៥ ក៏ជាភស្តុតាងនៃស្នាមរបួសដែលនៅមិនទាន់រលត់ និងមានឥទ្ធិពលដល់នយោបាយក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា សង្គ្រាមនេះផ្ដល់មេរៀនដ៏ឈឺចាប់អំពីផលវិបាកដ៏យូរអង្វែងនៃជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ការប្រើប្រាស់អាវុធគីមី និងសារៈសំខាន់នៃការដោះស្រាយជម្លោះដោយសន្តិវិធី។ ដំណើររឿងនៃការកសាងប្រទេសឡើងវិញក្រោយសង្គ្រាម និងការបន្សាបអាវុធគីមី អាចផ្ដល់ទស្សនវិស័យដល់កម្ពុជាដែលកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាគ្រាប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះពីសង្គ្រាមស៊ីវិលរបស់ខ្លួនផងដែរ។