ភាពផ្ទុយគ្នារបស់ជេវ៉ុន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ភាពផ្ទុយគ្នារបស់ជេវ៉ុន (Jevons paradox) ឬហៅថា ឥទ្ធិពលជេវ៉ុន (Jevons effect) គឺជាបាតុភូតសេដ្ឋកិច្ចដែលកើតឡើងនៅពេលការរីកចម្រើនបច្ចេកវិទ្យាបង្កើនប្រសិទ្ធភាពនៃការប្រើប្រាស់ធនធាន ប៉ុន្តែជំនួសឱ្យការប្រើប្រាស់ធនធានសរុបថយចុះ វាបានកើនឡើងវិញ។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពធ្វើឱ្យបរិមាណធនធានដែលត្រូវការក្នុងមួយកម្មវិធីថយចុះ ហើយថ្លៃដើមជាក់ស្តែងនៃការប្រើប្រាស់ធនធានក៏ថយចុះតាមនោះដែរ។ ប្រសិនបើតម្រូវការមានភាពឆ្លើយតបទៅនឹងថ្លៃ (price elastic) ការថយចុះថ្លៃនេះជំរុញឱ្យមានតម្រូវការកាន់តែច្រើន ដែលជារឿយៗនាំឱ្យការប្រើប្រាស់ធនធានសរុបកើនឡើង។

ភាពផ្ទុយគ្នានេះមានសារសំខាន់ព្រោះវាប្រឆាំងទៅនឹងការយល់ឃើញទូទៅដែលថាការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពនឹងនាំឱ្យការសន្សំធនធានដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាបង្ហាញថាការកែលម្អប្រសិទ្ធភាពអាចធ្វើឱ្យធនធានមានតម្លៃថោកជាងមុន ហើយជំរុញឱ្យមានការប្រើប្រាស់កាន់តែច្រើន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ឈ្មោះនៃភាពផ្ទុយនេះបានមកពីលោក វីល្លៀម ស្តេនលី ជេវ៉ុន (William Stanley Jevons) ដែលជាសេដ្ឋវិទូ និងអ្នកតក្កវិទ្យាជនជាតិអង់គ្លេស។ តាមវិគីភីឌា លោកកើតនៅឆ្នាំ ១៨៣៥ នៅក្រុងលីវើភូល ប្រទេសអង់គ្លេស ហើយទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១៨៨២។ លោកជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏សំខាន់ម្នាក់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ច ដែលបានចូលរួមបង្កើតទ្រឹស្តីតម្លៃរឹម (marginal utility) និងបានប្រើប្រាស់គណិតវិទ្យាក្នុងការវិភាគសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងទូលំទូលាយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

នៅឆ្នាំ ១៨៦៥ លោក ជេវ៉ុន បានបោះពុម្ពសៀវភៅ The Coal Question (សំណួរធ្យូងថ្ម) ដែលបានពិពណ៌នាអំពីបាតុភូតនេះជាលើកដំបូង។ តាមវិគីភីឌា ក្នុងសៀវភៅនេះ លោកបានសង្កេតឃើញថា ការកែលម្អម៉ាស៊ីនចំហាយរបស់លោក ជេមស៍ វ៉ាត់ (James Watt) បានធ្វើឱ្យម៉ាស៊ីនប្រើធ្យូងថ្មកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែជំនួសឱ្យការប្រើប្រាស់ធ្យូងថ្មសរុបថយចុះ វាបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងដោយសារតែការរីកចម្រើននៃបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម។

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា នៅសម័យនោះប្រទេសអង់គ្លេសពឹងផ្អែកខ្លាំងលើធ្យូងថ្មជាប្រភពថាមពលចម្បង។ មុនពេលមានការកែលម្អ ការប្រើប្រាស់ធ្យូងថ្មមានកម្រិតដោយសារតម្លៃខ្ពស់និងភាពគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីការរីកចម្រើនបច្ចេកវិទ្យា ធ្យូងថ្មបានក្លាយជាថាមពលដែលមានតម្លៃថោកជាងមុន ហើយអាចប្រើប្រាស់បានយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម ដឹកជញ្ជូន និងការផលិត។ ហេតុនេះហើយបានជាទីក្រុងដូចជាម៉ានឆែស្ទើរ ដែលបានបង្ហាញក្នុងរូបភាពខាងលើ បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មដែលប្រើប្រាស់ធ្យូងថ្មយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។

បន្ទាប់ពីការបោះពុម្ពសៀវភៅ The Coal Question ការសង្កេតរបស់លោក ជេវ៉ុន មិនទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងភ្លាមៗទេ។ ប៉ុន្តែនៅសតវត្សទី២០ និងទី២១ ទស្សនៈនេះត្រូវបានរស់ឡើងវិញដោយសារតែវិបត្តិថាមពល និងបញ្ហាបរិស្ថាន។ ពាក្យ «Jevons paradox» ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងអក្សរសិល្ប៍សេដ្ឋកិច្ចដើម្បីពិពណ៌នាអំពីករណីជាច្រើនទៀត ក្រៅពីធ្យូងថ្ម។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តាមវិគីភីឌា គំនិតនេះបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបរិស្ថាន។ វាបាននាំឱ្យមានការសិក្សាយ៉ាងទូលំទូលាយអំពី «ផលប៉ះពាល់ស្ទុះងើបឡើងវិញ» (rebound effect) ដែលជាបាតុភូតដែលការសន្សំពីប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានទូទាត់ដោយការកើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់។ ផលប៉ះពាល់នេះអាចបែងចែកជាប្រភេទផ្សេងៗ ដូចជាផលប៉ះពាល់ផ្ទាល់ (direct rebound) ដែលអ្នកប្រើប្រាស់ប្រើផលិតផលប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពកាន់តែច្រើន និងផលប៉ះពាល់ដោយប្រយោល (indirect rebound) ដែលប្រាក់ដែលសន្សំបានត្រូវចំណាយទៅលើទំនិញ ឬសេវាកម្មផ្សេងទៀតដែលប្រើប្រាស់ធនធាន។

នៅទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ អ្នកសេដ្ឋកិច្ច ដានីញ៉ែល ខាហ្សូម (Daniel Khazzoom) និង លេអូណាដ ប្រូកេស (Leonard Brookes) បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្តីដែលគេស្គាល់ថាប៉ូស្តុលខាហ្សូម-ប្រូកេស (Khazzoom-Brookes postulate)។ តាមវិគីភីឌា ទ្រឹស្តីនេះអះអាងថាការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពថាមពលនៅកម្រិតមីក្រូនឹងនាំឱ្យការប្រើប្រាស់ថាមពលសរុបកើនឡើងនៅកម្រិតម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារតែការជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ ទស្សនៈនេះបានធ្វើឱ្យមានការជជែកវែកញែកយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមអ្នកបង្កើតគោលនយោបាយ និងអ្នកបរិស្ថាន អំពីថាតើប្រសិទ្ធភាពតែម្នាក់ឯងអាចដោះស្រាយបញ្ហាបរិស្ថានបានឬយ៉ាងណា។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ ភាពផ្ទុយគ្នារបស់ជេវ៉ុនមានសារសំខាន់កាន់តែខ្លាំងឡើងក្នុងបរិបទនៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ តាមវិគីភីឌា ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងរួមមានការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពប្រេងឥន្ធនៈនៃរថយន្ត ដែលធ្វើឱ្យការបើកបរកាន់តែថោក ហើយមនុស្សបើកបរកាន់តែច្រើន និងយូរជាងមុន ដែលនាំឱ្យការប្រើប្រាស់ប្រេងសរុបមិនថយចុះ។ ដូចគ្នានេះដែរ ការកែលម្អប្រសិទ្ធភាពនៃម៉ាស៊ីនត្រជាក់ ឬអំពូលភ្លើងអាចនាំឱ្យមានការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ទាំងនោះកាន់តែទូលំទូលាយ និងយូរជាង។

នៅក្នុងយុគសម័យឌីជីថល បាតុភូតនេះត្រូវបានគេហៅថា «ផលប៉ះពាល់ជេវ៉ុនឌីជីថល» (digital Jevons paradox) ដែលការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពនៃសៀគ្វីអេឡិចត្រូនិក និងការបញ្ជូនទិន្នន័យនាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ថាមពល និងធនធានដោយសរុប ដោយសារតែបច្ចេកវិទ្យាកាន់តែថោក និងអាចចូលដំណើរការបានងាយស្រួល។ វិគីភីឌាបានចង្អុលបង្ហាញថា ទោះបីជាឧបករណ៍នីមួយៗមានប្រសិទ្ធភាពជាងមុនក៏ដោយ ចំនួនឧបករណ៍ និងរយៈពេលប្រើប្រាស់សរុបបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង។

នៅកម្រិតគោលនយោបាយអន្តរជាតិ ការយល់ដឹងអំពីភាពផ្ទុយនេះបានជំរុញឱ្យមានការពិចារណាលើវិធានការបន្ថែមដូចជាពន្ធកាបូន ឬការកំណត់ការប្រើប្រាស់ ដើម្បីកាត់បន្ថយការប្រើប្រាស់ធនធានជារួម។ វិគីភីឌាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា បើគ្មានវិធានការបែបនេះទេ ការពឹងផ្អែកតែលើការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពអាចមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីសម្រេចគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព។