ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌាជាភាសាអង់គ្លេស វប្បធម៌ជនជាតិជ្វីហ្វ គឺជាវប្បធម៌ដែលបានអភិវឌ្ឍពីសម័យបុរាណរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ សាសនាជ្វីហ្វមិនមែនគ្រាន់តែជាសាសនាផ្អែកលើជំនឿនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាសាសនាដែលសង្កត់ធ្ងន់លើការអនុវត្ត (orthopraxy) និងជាសាសនាជាតិពន្ធុ (ethnoreligion) ដែលភ្ជាប់ទៅនឹងសកម្មភាព ការប្រតិបត្តិ និងអត្តសញ្ញាណ។ វប្បធម៌នេះគ្របដណ្តប់លើវិស័យជាច្រើន រួមមាន អក្សរសាស្ត្រ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ភាពយន្ត សិល្បៈ ស្ថាបត្យកម្ម ម្ហូបអាហារ សម្លៀកបំពាក់ប្រពៃណី ទស្សនៈយេនឌ័រ អាពាហ៍ពិពាហ៍ គ្រួសារ ទំនៀមទម្លាប់សង្គម តន្ត្រី និងរបាំ។

ធាតុមួយចំនួននៃវប្បធម៌ជ្វីហ្វកើតចេញពីសាសនាជ្វីហ្វផ្ទាល់ ខណៈដែលខ្លះទៀតបានពីអន្តរកម្មជាមួយប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសដែលពួកគេរស់នៅ និងពីសក្ដានុពលសង្គមនិងវប្បធម៌ក្នុងសហគមន៍ខ្លួនឯង។ មុនសតវត្សទី១៨ សាសនាបានត្រួតត្រាស្ទើរតែគ្រប់ផ្នែកនៃជីវិតជនជាតិជ្វីហ្វ ហើយបានជ្រាបចូលទៅក្នុងវប្បធម៌។ ប៉ុន្តែចាប់ពីការកើតឡើងនៃចលនាបង្កើតភាពសាសនាជារឿងបុគ្គល (secularization) វប្បធម៌ជ្វីហ្វដែលមិនផ្អែកលើសាសនាក៏បានលេចធ្លាយចេញមកដូចគ្នា។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ជនជាតិជ្វីហ្វបានរស់នៅរាយប៉ាយពាសពេញពិភពលោក ដោយមានសហគមន៍ធំៗនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល សហរដ្ឋអាមេរិក បារាំង កាណាដា ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ីជាដើម។ អត្តសញ្ញាណជនជាតិជ្វីហ្វមានភាពស្មុគស្មាញ ដោយរួមបញ្ចូលទាំងជនជាតិពន្ធុ ជាតិសាសន៍ និងសាសនា។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិយាយភាសាចម្រុះ រួមមាន ភាសាហេព្រើរ (Hebrew) ភាសាយីឌីស (Yiddish) ភាសាឡាឌីណូ (Ladino) ក៏ដូចជាភាសារបស់ប្រទេសដែលពួកគេរស់នៅ។ ក្រុមជនជាតិជ្វីហ្វធំៗរួមមាន ជនជាតិជ្វីហ្វអាសខេណាហ្ស៊ី (Ashkenazi) មានដើមកំណើតពីអឺរ៉ុបកណ្ដាលនិងខាងកើត និងជនជាតិជ្វីហ្វសេផារឌី (Sephardi) មានដើមកំណើតពីឧបទ្វីបអ៊ីប៊ែរ្យានិងមជ្ឈិមបូព៌ា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃវប្បធម៌ជ្វីហ្វចាប់ផ្ដើមពីជំនាន់ព្រះគម្ពីរ (Biblical times) ដែលជាមូលដ្ឋាននៃសាសនាជ្វីហ្វ និងជាផ្នែកសំខាន់នៃវប្បធម៌បស្ចិមប្រទេស។ យោងតាមវិគីភីឌា ក្នុងអំឡុងសតវត្សដំបូងនៃគ.ស ជនជាតិជ្វីហ្វបានរស់នៅទូទាំងចក្រភពរ៉ូម ហើយបន្ទាប់ពីការបះបោរត្រូវបានខ្ចាត់ខ្ចាយ (Diaspora)។ នៅយុគសម័យកណ្ដាល (Middle Ages) អរិយធម៌ជ្វីហ្វបានរីកចម្រើននៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា អាហ្វ្រិកខាងជើង និងអឺរ៉ុប។ អ្នកប្រាជ្ញជ្វីហ្វដូចជា Maimonides បានផ្សារភ្ជាប់ទស្សនវិជ្ជាក្រិកជាមួយនឹងសាសនាជ្វីហ្វ ហើយបានសរសេរស្នាដៃសំខាន់ៗដូចជា «The Guide for the Perplexed» ជាភាសាអារ៉ាប់។

នៅក្នុងសតវត្សទី១៨ ចលនាត្រាស់ដឹង (Enlightenment) បាននាំមកនូវការផ្លាស់ប្ដូរដ៏ធំធេងដល់វប្បធម៌ជ្វីហ្វ។ ទស្សនវិទូជាជនជាតិជ្វីហ្វដូចជា Baruch Spinoza និង Moses Mendelssohn បានលើកស្ទួយការគិតបែបឡូជីខលនិងការរួមបញ្ចូលទៅក្នុងសង្គមអឺរ៉ុប។ នៅសតវត្សទី១៩ និងទី២០ ចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វ (Zionism) បានជំរុញឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលនៅឆ្នាំ ១៩៤៨ ដែលបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ជ្វីហ្វដ៏សំខាន់។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ព្រឹត្តិការណ៍ហាយនភាព (Holocaust) ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានបំផ្លាញសហគមន៍ជ្វីហ្វនៅអឺរ៉ុបយ៉ាងដំណំ ប៉ុន្តែក៏បានពង្រឹងអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌និងការតស៊ូរស់រានផងដែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វប្បធម៌ជ្វីហ្វមានការរួមចំណែកដ៏ធំធេងដល់អរិយធម៌ពិភពលោកក្នុងវិស័យជាច្រើន។ ផ្នែកអក្សរសាស្ត្រ ព្រះគម្ពីរ (The Bible) ដែលនិពន្ធដោយជនជាតិជ្វីហ្វក្នុងសម័យដែក និងយុគសម័យបុរាណ មានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើសាសនាគ្រិស្ត និងវប្បធម៌បស្ចិមប្រទេស។ អ្នកនិពន្ធជនជាតិជ្វីហ្វដូចជា Franz Kafka, Sholem Aleichem, Boris Pasternak, Isaac Asimov និង Ayn Rand បានបន្សល់ទុកស្នាដៃដែលទទួលស្គាល់ជាសកល។

ផ្នែកទស្សនវិជ្ជា អ្នកប្រាជ្ញជ្វីហ្វដូចជា Maimonides និង Spinoza បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍគំនិតបែបអឺរ៉ុប។ ក្នុងវិស័យតន្ត្រី អ្នកនិពន្ធតន្ត្រីដូចជា Felix Mendelssohn, Jacques Offenbach, Gustav Mahler និង Irving Berlin បានបង្កើតស្នាដៃដែលមានប្រជាប្រិយភាពទូទាំងពិភពលោក។ ផ្នែកសិល្បៈ វិចិត្រករជ្វីហ្វដូចជា Marc Chagall, Amedeo Modigliani, Camille Pissarro និង Diego Rivera (ដែលមានខ្សែរយៈជនជាតិជ្វីហ្វ) បានរួមចំណែកដល់ចលនាសិល្បៈទំនើប។

វិស័យភាពយន្តក៏ទទួលឥទ្ធិពលពីជនជាតិជ្វីហ្វដែរ ដោយមានអ្នកដឹកនាំនិងផលិតករដូចជា Steven Spielberg, Lee Strasberg និង Ralph Bakshi។ ល្ខោនជ្វីហ្វមានប្រពៃណីយូរលង់ ដូចជារឿង «The Dybbuk» និងរោងមហោស្រព Habima របស់អ៊ីស្រាអែល។ ម្ហូបអាហារជ្វីហ្វដូចជា Cholent (សម្លខាមីន) និងនំបុ័ង challah ក៏ជាផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ វប្បធម៌ជ្វីហ្វនៅតែមានជីវិតរស់រវើក និងបន្តអភិវឌ្ឍនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងសហគមន៍ជ្វីហ្វទូទាំងពិភពលោក។ ព្រឹត្តិការណ៍ដូចជា សប្ដាហ៍សៀវភៅភាសាហេព្រើរនៅអ៊ីស្រាអែល បង្ហាញពីការបន្តវប្បធម៌អាននិងសរសេរក្នុងចំណោមជនជាតិជ្វីហ្វ។ នៅក្នុងវិស័យនយោបាយ ឥស្សរជនជនជាតិជ្វីហ្វដូចជា Jon Ossoff (សមាជិកព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក) និង Benjamin Disraeli (អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីចក្រភពអង់គ្លេស) បានបោះជំហានយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការដឹកនាំប្រទេស។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីវប្បធម៌ជ្វីហ្វអាចជួយពង្រឹងការយល់ដឹងអំពីព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ជាពិសេសទាក់ទងនឹងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដែលកម្ពុជាមានទំនាក់ទំនងការទូត។ វប្បធម៌ជ្វីហ្វក៏បានចូលរួមចំណែកដល់វប្បធម៌ប្រជាប្រិយសកល តាមរយៈតន្ត្រី ភាពយន្ត និងអក្សរសាស្ត្រ ដែលទស្សនិកជនខ្មែរមួយចំនួនក៏ធ្លាប់បានទស្សនា និងស្គាល់ផងដែរ។