ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ចលនាខាលីស្ថាន គឺជាចលនាផ្តាច់ខ្លួនមួយដែលមានគោលបំណងបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយសម្រាប់ជនជាតិសិក (Sikh) នៅក្នុងតំបន់ពុនចាប (Punjab) ដែលស្ថិតនៅប៉ែកពាយព្យនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ចលនានេះត្រូវបានគេហៅថា ចលនាខាលីស្ថាន ហើយវាស្វែងរកការបង្កើតរដ្ឋអធិបតេយ្យមួយដោយផ្អែកលើសាសនា និងអត្តសញ្ញាណជាតិពន្ធុរបស់ប្រជាជនសិក។

ព្រំដែនដែលបានស្នើឡើងសម្រាប់ខាលីស្ថានមានភាពខុសគ្នា អាស្រ័យលើក្រុមផ្តាច់ខ្លួននីមួយៗ។ ក្រុមខ្លះស្នើឲ្យយកតែរដ្ឋពុនចាបឥណ្ឌាបច្ចុប្បន្ន ដែលមានប្រជាជនសិកភាគច្រើន ជាទឹកដីនៃរដ្ឋថ្មី។ ប៉ុន្តែ ក្រុមធំៗផ្សេងទៀតអះអាងថា ទឹកដីខាលីស្ថានគួររួមបញ្ចូលផ្នែកខ្លះនៃពុនចាបប៉ាគីស្ថាន ព្រមទាំងតំបន់ផ្សេងៗដូចជា ចន្ទីហ្គារ (Chandigarh) រដ្ឋហារយាណា (Haryana) និងរដ្ឋហ៊ីម៉ាចាល់ប្រាដេស (Himachal Pradesh) ជាដើម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ពុនចាបមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រសំខាន់នៅចន្លោះប្រទេសឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន បន្ទាប់ពីការបែងចែកនៅឆ្នាំ ១៩៤៧។ តាមរូបភាពក្នុង Wikipedia ផែនទីបែងចែកឆ្នាំ ១៩៤៧ បានបង្ហាញតំបន់មួយដែលត្រូវបានសម្គាល់ថាជា “ទឹកដីកំណើតសិក” (Sikh Homeland) ដែលជាសញ្ញានៃគំនិតដំបូងក្នុងការបង្កើតរដ្ឋសម្រាប់ពួកសិក។

បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋពុនចាបនៃប្រទេសឥណ្ឌា គឺជារដ្ឋតែមួយគត់នៅឥណ្ឌាដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនកាន់សាសនាសិក។ ប្រជាជនសិកក៏រស់នៅក្នុងតំបន់ជិតខាងដូចជា ទីក្រុងដេលី (Delhi) និងរដ្ឋហារយាណា ព្រមទាំងមានសហគមន៍ធំៗនៅបរទេស ជាពិសេសនៅប្រទេសកាណាដា ចក្រភពអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ សហគមន៍សិកទាំងនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ និងនយោបាយចំពោះចលនាខាលីស្ថាន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ចលនាខាលីស្ថានមានឫសគល់ពីសម័យអាណានិគមអង់គ្លេស នៅពេលដែលពួកសិកមានអារម្មណ៍ថាអត្តសញ្ញាណរបស់ពួកគេស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែង។ នៅមុនឆ្នាំ ១៩៤៧ តំបន់ពុនចាបជាទឹកដីធំមួយក្រោមចក្រភពអង់គ្លេស ដែលមានប្រជាជនពហុសាសនា។ ការបែងចែករដ្ឋនៅឆ្នាំ ១៩៤៧ បានបំបែកពុនចាបជាពុនចាបខាងកើត (ឥណ្ឌា) និងពុនចាបខាងលិច (ប៉ាគីស្ថាន) ដែលនាំឲ្យមានការផ្លាស់ទីប្រជាជនយ៉ាងធំ និងការបាត់បង់ទឹកដីសម្រាប់ពួកសិក។

យោងតាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ក្រោយពីការបែងចែក រដ្ឋពុនចាបខាងកើតត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១៩៦៦ ដោយបង្កើតរដ្ឋហារយាណា និងហ៊ីម៉ាចាល់ប្រាដេស ដែលបានបន្សល់ទុករដ្ឋពុនចាបបច្ចុប្បន្នជារដ្ឋដែលមានប្រជាជនសិកភាគច្រើន។ នេះបានធ្វើឲ្យមេដឹកនាំសិកទាមទារស្វ័យភាពខ្លាំងឡើង ដែលទីបំផុតវិវត្តទៅជាការទាមទាររដ្ឋឯករាជ្យខាលីស្ថាន។

នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០ អ្នកអធិប្បាយសាសនាសិកឈ្មោះ ចានីល ស៊ីង ភិនដ្រានវ៉ាល់ (Jarnail Singh Bhindranwale) បានដឹកនាំក្រុមប្រដាប់អាវុធ ហើយយកវិហារមាស (Golden Temple) ជាមូលដ្ឋាន។ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨៤ កងទ័ពឥណ្ឌាបានធ្វើប្រតិបត្តិការប៊្លូស្តា (Operation Blue Star) ចូលវាយលុកវិហារមាស ដែលបណ្តាលឲ្យមានអ្នកស្លាប់ជាច្រើន រួមទាំងលោកភិនដ្រានវ៉ាល់។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កឲ្យមានកំហឹងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមពួកសិកទូទាំងពិភពលោក។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក នៅខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៨៤ នាយករដ្ឋមន្ត្រីឥណ្ឌា ឥន្ទិរា គន្ធី ត្រូវបានអង្គរក្សសិករបស់លោកស្រីធ្វើឃាត ដែលបង្កឲ្យមានកុបកម្មប្រឆាំងសិកនៅទីក្រុងដេលី និងកន្លែងផ្សេងៗ។

នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨៥ យន្តហោះ Air India លេខ ១៨២ ត្រូវបានបំផ្ទុះដោយក្រុមជ្រុលនិយមខាលីស្ថាន សម្លាប់មនុស្សទាំងអស់ ៣២៩ នាក់។ តាមការរាយការណ៍របស់សារព័ត៌មានអន្តរជាតិ ហេតុការណ៍នេះបានជំរុញឲ្យរដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាពង្រឹងការបង្ក្រាបចលនា ហើយនៅត្រឹមទសវត្សឆ្នាំ ១៩៩០ អំពើហិង្សាក្នុងរដ្ឋពុនចាបបានថយចុះយ៉ាងខ្លាំង។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តំបន់ពុនចាបមានសារៈសំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់ប្រទេសឥណ្ឌា ដោយជារដ្ឋផលិតស្រូវសាលី និងស្រូវដ៏សំខាន់ ដែលធ្វើឲ្យគេហៅថា “ភោជនាគាររបស់ឥណ្ឌា”។ ប្រជាជនសិកមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះខាងឧស្សាហ៍ព្យាយាមក្នុងកសិកម្ម និងជំនួញ ហើយសហគមន៍សិកនៅបរទេសក៏បានរួមចំណែកយ៉ាងខ្លាំងដល់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះ ដូចជាកាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស។

ផ្នែកវប្បធម៌ សាសនាសិកមានគោលការណ៍គ្រឹះដូចជា សមភាព ការបម្រើសហគមន៍ (តាមរយៈផ្ទះបាយសាធារណៈហៅថា ឡាងហ្គា) និងការការពារជនទន់ខ្សោយ។ អត្តសញ្ញាណរបស់ពួកសិក រួមមានការពាក់កន្សែង (ទុរែន) និងរក្សាទុកនូវនិមិត្តសញ្ញា “ក” ទាំងប្រាំ (Five Ks) បានបង្កើតឲ្យមានអារម្មណ៍នៃសាមគ្គីភាពដាច់ដោយឡែកពីវប្បធម៌ហិណ្ឌូដែលលេចធ្លោនៅឥណ្ឌា។ វិហារមាស (Harmandir Sahib) ក្នុងក្រុងអាំរិតសារ មិនត្រឹមតែជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជានិមិត្តរូបនៃការតស៊ូដើម្បីអត្តសញ្ញាណសិក ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយចលនាខាលីស្ថាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បើទោះជាការប្រយុទ្ធគ្នាបានបញ្ចប់នៅក្នុងដែនដីពុនចាបតាំងពីពាក់កណ្តាលទសវត្សឆ្នាំ ១៩៩០ ក៏ដោយ ក៏មនោសញ្ចេតនាគាំទ្រខាលីស្ថាននៅតែបន្តរស់រានមានជីវិតក្នុងចំណោមសហគមន៍សិកនៅឯនាយសមុទ្រ ជាពិសេសនៅកាណាដា ចក្រភពអង់គ្លេស និងអូស្ត្រាលី។ យោងតាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ចលនាខាលីស្ថានត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌាចាត់ទុកជាការគំរាមកំហែងផ្នែកសន្តិសុខ ហើយសកម្មជនជាច្រើនបានប្រឈមនឹងការចាត់វិធានការតាមផ្លូវច្បាប់។

សម្រាប់អ្នកអានរបស់យើង ប្រធានបទនេះអាចបង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនៃជំលោះដែលផ្អែកលើសាសនា និងអត្តសញ្ញាណជាតិពន្ធុ ដែលស្រដៀងទៅនឹងចលនាផ្តាច់ខ្លួននៅតំបន់ផ្សេងៗក្នុងពិភពលោក។