ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អាលី ហូសេនី ខាមេនេអ៊ី (Ali Hosseini Khamenei) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងបព្វជិតសាសនាអ៊ីស្លាមនិកាយស៊ីអ៊ីតជនជាតិអ៊ីរ៉ង់ ដែលបានបម្រើជាមេដឹកនាំកំពូលទីពីរនៃសាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ង់ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៩ រហូតដល់ការធ្វើឃាតរបស់លោកក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦។ តាមការកត់ត្រារបស់វីគីភីឌា លោកបានកាន់តំណែងនេះអស់រយៈពេល ៣៦ ឆ្នាំ និង ៦ ខែ ដែលធ្វើឱ្យលោកក្លាយជាមេដឹកនាំរដ្ឋដែលកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅតំបន់អាស៊ីខាងលិចនៅពេលដែលលោកទទួលមរណភាព។ លោកមានងារជា "ហ្គ្រេនអាយ៉ាតុលឡា" (Grand Ayatollah) និងជាសិស្សដ៏ស្និទ្ធិម្នាក់របស់លោករ៉ូហូឡា ខូមេនី (Ruhollah Khomeini) ដែលជាស្ថាបត្យករនៃបដិវត្តន៍អ៊ីស្លាម។ មុនពេលក្លាយជាមេដឹកនាំកំពូល លោកបានបម្រើជាប្រធានាធិបតីទីបីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ពីឆ្នាំ១៩៨១ ដល់ឆ្នាំ១៩៨៩។ ឥទ្ធិពលរបស់លោកបានគ្របដណ្តប់គ្រប់វិស័យនៃសង្គមអ៊ីរ៉ង់ និងបានកំណត់រូបរាងគោលនយោបាយការបរទេសក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាអស់រយៈពេលជាង ៣ ទសវត្សរ៍។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

អាលី ខាមេនេអ៊ី កើតនៅថ្ងៃទី ១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៣៩ នៅទីក្រុងម៉ាស្ហាដ (Mashhad) ដែលស្ថិតនៅភាគឦសាននៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។ លោកមានដើមកំណើតជាជនជាតិអ៊ីរ៉ង់-អាស៊ែបៃហ្សង់ (Iranian Azerbaijani) ហើយឪពុករបស់លោក លោកសាយិដ ចាវ៉ាដ (Sayyid Javad) គឺជាបព្វជិតនិកាយស៊ីអ៊ីតដ៏មានកេរ្តិ៍ឈ្មោះនៅក្នុងតំបន់។ លោកបានទទួលការសិក្សាខាងវិជ្ជាសាសនានៅសាលាបណ្ដុះបព្វជិតក្នុងម៉ាស្ហាដ និងក្រោយមកបានបន្តនៅទីក្រុងណាហ្វ (Najaf) ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។ លោកក៏ជាកវី និងអ្នកបកប្រែដ៏មានសមត្ថភាពផងដែរ។ លោកបានរៀបការជាមួយភរិយាឈ្មោះខូចាស្តេ (Khojaste) និងមានកូន ៦ នាក់ ក្នុងនោះមានកូនប្រុសម្នាក់ឈ្មោះមូតាបា (Mojtaba) ដែលត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានឥទ្ធិពលក្នុងរង្វង់អំណាច។ ក្នុងនាមជាពលរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់ លោកមានតួនាទីជាមេដឹកនាំសាសនា និងនយោបាយកំពូល ដែលមានអំណាចសម្រេចរាល់បញ្ហាសំខាន់ៗរបស់រដ្ឋ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា ការចូលប្រឡូកក្នុងនយោបាយរបស់ខាមេនេអ៊ីបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ដោយលោកបានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងចលនាប្រឆាំងរបបរាជានិយមផាលវី (Pahlavi)។ លោកត្រូវបានគេចាប់ខ្លួន និងធ្វើទារុណកម្មជាច្រើនដង ប៉ុន្តែនៅតែបន្តសកម្មភាពរហូតដល់បដិវត្តន៍ទទួលបានជោគជ័យក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩។ បន្ទាប់មក លោកបានទទួលតំណែងសំខាន់ៗរួមមាននាយករងក្រសួងការពារជាតិ និងអ្នកដឹកនាំការអធិដ្ឋានថ្ងៃសុក្រនៅរដ្ឋធានីតេអេរ៉ង់។

នៅឆ្នាំ១៩៨១ លោកត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតី ដោយកាន់តំណែងពីរអាណត្តិរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៩។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ លោកបានដឹកនាំប្រទេសឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់-អ៊ីរ៉ាក់ ហើយបានរួចជីវិតពីការប៉ុនប៉ងធ្វើឃាតយ៉ាងសាហាវក្នុងឆ្នាំ១៩៨១ ដែលបណ្តាលឱ្យដៃស្ដាំរបស់លោកពិការជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ការប៉ុនប៉ងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយក្រុមប្រឆាំង ហើយបានធ្វើឱ្យលោកមានប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមអ្នកគាំទ្រ។

ការឡើងជាមេដឹកនាំកំពូលរបស់លោកនៅឆ្នាំ១៩៨៩ គឺជាចំណុចរបត់ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ដោយសារឋានៈសាសនារបស់លោកនៅពេលនោះមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ រដ្ឋសភាអ្នកជំនាញ (Assembly of Experts) បានធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យលោកកាន់កាប់តំណែងនេះ។ ក្រោយមក លោកត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអាយ៉ាតុលឡា និងចុងក្រោយជាហ្គ្រេនអាយ៉ាតុលឡា។

ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក អ៊ីរ៉ង់បានប្រឈមនឹងវិបត្តិធំៗជាច្រើន៖ ការពង្រឹងកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរបាននាំទៅដល់ការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ទោះបីយ៉ាងណា កិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA ឆ្នាំ២០១៥ បានបន្ធូរបន្ថយទណ្ឌកម្មមួយរយៈ មុននឹងសហរដ្ឋអាមេរិកដកខ្លួនចេញក្នុងឆ្នាំ២០១៨។ ចលនាប្រឆាំងដូចជា "ចលនាបៃតង" ឆ្នាំ២០០៩ និង "បាតុកម្មម៉ាសា អាមីនី" ឆ្នាំ២០២២-២៣ បានបង្ហាញពីការមិនស្កប់ស្កល់របស់ប្រជាជន ជាពិសេសយុវជន ចំពោះរបបនេះ។ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានបង្ក្រាបយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ តាមរយៈកម្លាំងសន្តិសុខ និងការរឹតត្បិតអ៊ីនធឺណិត។

នៅក្នុងគោលនយោបាយការបរទេស លោកខាមេនេអ៊ីបានកំណត់និយាម "អ័ក្សនៃការប្រឆាំង" (Axis of Resistance) ដែលរួមមានអ៊ីរ៉ង់ ស៊ីរី ហេសបូឡា (Hezbollah) ហាម៉ាស (Hamas) និងក្រុមប្រដាប់អាវុធនៅអ៊ីរ៉ាក់ និងយេម៉ែន។ លោកបានបដិសេធការទូតជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល ដោយតែងតែថ្កោលទោសអ៊ីស្រាអែលថាជា "រដ្ឋអាផាតថេត" (Apartheid state)។ ការគាំទ្ររបស់លោកដល់សម្ព័ន្ធមិត្តទាំងនេះបានធ្វើឱ្យអ៊ីរ៉ង់ក្លាយជាតួអង្គសំខាន់ក្នុងជម្លោះនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

លោកអាលី ខាមេនេអ៊ី ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៦ អំឡុងពេលនៃសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ ដែលជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធបានផ្ទុះឡើងក្រោយភាពតានតឹងកាន់តែខ្លាំងឡើងៗរវាងអ៊ីរ៉ង់ និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន ជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល។ ព័ត៌មានលម្អិតនៃការវាយប្រហារមិនទាន់ត្រូវបានបញ្ជាក់ជាសាធារណៈទេ ប៉ុន្តែតាមវីគីភីឌា ការធ្វើឃាតនេះបានបង្កឱ្យមានភាពវឹកវរផ្នែកសន្តិសុខ និងនាំឱ្យមានការប្រកាសស្ថានភាពអាសន្ននៅទូទាំងប្រទេស។

ប្រតិកម្មអន្តរជាតិបានហូរចូលយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ មេដឹកនាំជាច្រើនរួមមានរុស្ស៊ី ចិន តួកគី និងប្រទេសក្នុងតំបន់បានថ្លែងសាររំលែកមរណទុក្ខ (រូបភាពបង្ហាញពីប្រធានាធិបតីអាស៊ែបៃហ្សង់)។ ការបាត់បង់មេដឹកនាំដែលកាន់អំណាចយូរបំផុតនេះបានធ្វើឱ្យមានចម្ងល់អំពីអនាគតភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៃមជ្ឈិមបូព៌ា ជាពិសេសនៅពេលដែលសង្គ្រាមកំពុងបន្ត។ មរណភាពរបស់លោកក៏បានបង្កឱ្យមានការពិភាក្សាអំពីការស្នងតំណែង ដែលត្រូវសម្រេចដោយរដ្ឋសភាអ្នកជំនាញ ខណៈដែលប្រទេសកំពុងប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិសន្តិសុខធ្ងន់ធ្ងរ។

សម្រាប់ពលរដ្ឋខ្មែរ ព្រឹត្តិការណ៍នេះជាការរំលឹកអំពីភាពផុយស្រួយនៃសណ្ដាប់ធ្នាប់ពិភពលោក ហើយអាចមានឥទ្ធិពលដល់ថ្លៃប្រេង ទំនាក់ទំនងមហាអំណាច និងសន្តិសុខតំបន់ ដែលសុទ្ធតែជាកត្តាប៉ះពាល់ដល់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា។ ចង្វាក់ខ្មែរនឹងបន្តរាយការណ៍ពីការវិវត្តន៍ថ្មីៗនៃស្ថានការណ៍នេះ។