ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ឃឺឌីស្ថាន (Kurdistan) ឬ មហាឃឺឌីស្ថាន គឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រ‑វប្បធម៌ដែលមានកំណត់ព្រំដែនយ៉ាងទូលាយ និងជាប្រជាជាតិគ្មានរដ្ឋមួយនៅអាស៊ីខាងលិច។ តំបន់នេះជាទីតាំងដែលប្រជាជនឃឺដបង្កើតជាប្រជាជនភាគច្រើន ហើយវប្បធម៌ ភាសា និងអត្តសញ្ញាណជាតិឃឺដបានចាក់ឫសយ៉ាងជ្រៅជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ តាមភូមិសាស្ត្រ ឃឺឌីស្ថានប្រមាណជាលាតសន្ធឹងលើភាគពាយព្យនៃជួរភ្នំ Zagros និងភាគខាងកើតនៃជួរភ្នំ Taurus ហើយគ្របដណ្ដប់ផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចំនួន ៤៖ ទួរគី អ៊ីរ៉ង់ អ៊ីរ៉ាក់ និងស៊ីរី។ ដោយសារពុំមានរដ្ឋឯករាជ្យ ជនជាតិឃឺដតែងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជនជាតិភាគតិចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលគ្មានរដ្ឋរបស់ខ្លួន ហើយប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ពួកគេពោរពេញទៅដោយការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិស្វ័យភាព និងការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia តំបន់ឃឺឌីស្ថានស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ភ្នំដ៏រឹងមាំ ដែលរួមមានជួរភ្នំខ្ពស់ៗ ជ្រលងភ្នំជ្រៅ និងវាលទំនាបមានជីជាតិ។ អាកាសធាតុមានលក្ខណៈទ្វីប ដោយមានរដូវរងាត្រជាក់ និងរដូវក្ដៅស្ងួត។ ចំនួនប្រជាជនឃឺដសរុបត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានពី ៣០ ទៅ ៤៥ លាននាក់ ដែលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងប្រទេសទាំង ៤ ខាងលើ រួមជាមួយសហគមន៍ឃឺដនៅឯនាយសមុទ្រក្នុងតំបន់អឺរ៉ុប និងអាមេរិក។ ភាសាឃឺដជាភាសាមួយនៃក្រុមភាសាអ៊ីរ៉ង់ ហើយមានគ្រាមភាសាសំខាន់ៗដូចជា Kurmanji និង Sorani។ ខាងសាសនា ប្រជាជនឃឺដភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមនិកាយស៊ុននី ប៉ុន្តែក៏មានក្រុមជនជាតិភាគតិចដែលកាន់សាសនាយ៉េហ្ស៊ីឌី គ្រីស្ទាន និងជំនឿបុរាណផ្សេងទៀតផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃជនជាតិឃឺដអាចត្រូវបានតាមដានតាំងពីសម័យបុរាណ។ យោងតាម Wikipedia ផែនទីដំបូងៗដូចជាផែនទីរបស់ Ibn Hawqal ក្នុងឆ្នាំ ៩៧៧ គ.ស. និងផែនទីរបស់ Mahmud al‑Kashgari ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១១ បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់អំពីតំបន់មួយដែលហៅថា “ឃឺឌីស្ថាន”។ ក្នុងអំឡុងយុគសម័យកណ្ដាល ដីធ្លីឃឺដត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយនគរតូចៗ និងអំណាចនានាដែលមានអំបូរឃឺដជាអ្នកដឹកនាំ។ នៅសម័យអាណានិគមនិយម តំបន់នេះត្រូវបានបែងចែករវាងចក្រភពអូតូម៉ង់ និងចក្រភពពែរ្ស ដោយមានភាពតានតឹងជាប្រចាំ។

ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី ១ សន្ធិសញ្ញាស៊ីវ្រេស (Sèvres) ឆ្នាំ ១៩២០ បានស្នើបង្កើតរដ្ឋឃឺដមួយ ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានអនុវត្តឡើយ ដោយសារការផ្លាស់ប្ដូរខាងនយោបាយ និងការប្រឆាំងពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលទួរគីថ្មី។ ផែនទីដែលភ្ជាប់មកជាមួយសារាចរណ៍របស់រដ្ឋមន្ត្រីអាណានិគមអង់គ្លេស Winston Churchill ក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ ក៏បានបង្ហាញពីគំនិតនៃតំបន់ស្វយ័តឃឺដដែរ។ លទ្ធផលចុងក្រោយ ទឹកដីឃឺដត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងរដ្ឋទំនើបទាំង ៤ ដែលបង្កឱ្យមានការបះបោរ និងចលនាទាមទារឯករាជ្យជាបន្តបន្ទាប់រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia បានរាយការណ៍ថា សេដ្ឋកិច្ចនៃតំបន់ឃឺឌីស្ថានពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្ម (ដូចជា ស្រូវសាលី ថ្នាំជក់ និងផ្លែឈើ) ការចិញ្ចឹមសត្វ និងការជួញដូរឆ្លងព្រំដែន។ នៅតំបន់ស្វយ័តឃឺដប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ ធនធានប្រេងកាត និងឧស្ម័នបានក្លាយជាក្បាលម៉ាស៊ីនសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់ ដែលទាក់ទាញការវិនិយោគពីបរទេស។ ទីក្រុងធំៗដូចជា Batman (ទួរគី) Sulaymaniyah (អ៊ីរ៉ាក់) និង Piranshahr (អ៊ីរ៉ង់) សុទ្ធតែជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម និងសេវាកម្មក្នុងតំបន់។

ខាងវប្បធម៌ ជនជាតិឃឺដមានមរតកដ៏សម្បូរបែប។ ពិធីបុណ្យ Newroz ដែលប្រារព្ធនៅថ្ងៃទី ២១ ខែមីនា ជាពិធីចូលឆ្នាំថ្មីដ៏ធំបំផុត ហើយត្រូវបានគេមើលឃើញថាជានិមិត្តរូបនៃការកកើតឡើងវិញ និងការតស៊ូទាមទារសេរីភាព។ សិល្បៈតន្ត្រី របាំ និងកំណាព្យមានប្រពៃណីយូរលង់ ដោយមានកវីល្បីៗដូចជា Ehmedê Xanî និងតន្ត្រីករដ៏មានឥទ្ធិពលជាច្រើន។ ម្ហូបអាហារឃឺដក៏មានលក្ខណៈពិសេស ដោយប្រើគ្រឿងផ្សំស្រស់ៗ សាច់ និងគ្រឿងទេសក្រអូប។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន ឃឺឌីស្ថាននៅតែជាប្រធានបទក្ដៅក្នុងឆាកអន្តរជាតិ។ តាម Wikipedia តំបន់ស្វយ័តឃឺដនៅអ៊ីរ៉ាក់ (តំបន់ឃឺឌីស្ថានអ៊ីរ៉ាក់) បានបង្កើតរដ្ឋាភិបាល និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់ខ្លួន ហើយបានធ្វើប្រជាមតិទាមទារឯករាជ្យនៅឆ្នាំ ២០១៧ ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍អន្តរជាតិឡើយ។ នៅប្រទេសស៊ីរី ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិល កម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី (SDF) ដែលដឹកនាំដោយជនជាតិឃឺដ បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកម្ចាត់ក្រុម ISIS ហើយបានបង្កើតរដ្ឋបាលស្វយ័តមួយនៅភាគឦសានប្រទេស។

ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសទួរគីនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការយោធាប្រឆាំងនឹងក្រុម PKK (Partiya Karkerên Kurdistanê) ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាអង្គការភេរវកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលទួរគី និងប្រទេសមួយចំនួន។ ជម្លោះទាំងនេះបានធ្វើឱ្យបញ្ហាជនជាតិឃឺដក្លាយជាចំណុចយកចិត្តទុកដាក់សម្រាប់អ្នកតាមដានព័ត៌មាននៅកម្ពុជា ដោយអាចសិក្សាស្វែងយល់អំពីសិទ្ធិជនជាតិភាគតិច ភូមិសាស្ត្រនយោបាយតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងគោលការណ៍សិទ្ធិមនុស្សជាសកល។