អាមេរិកឡាទីន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា អាមេរិកឡាទីន គឺជាតំបន់វប្បធម៌មួយនៃអាមេរិកដែលគេនិយមប្រើប្រាស់ភាសារ៉ូម៉ាំង (Romance languages) ជាពិសេសភាសាអេស្ប៉ាញ និងភាសាព័រទុយហ្គាល់។ តំបន់នេះត្រូវបានកំណត់ដោយអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ច្រើនជាងភូមិសាស្ត្រ។ ដូច្នេះ វារួមបញ្ចូលប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងដូចជា ម៉ិកស៊ិក ខណៈប្រទេសនិយាយភាសាអង់គ្លេសនៅអាមេរិកខាងត្បូងដូចជា ហ្គីយ៉ាន និងប្រទេសនៅការ៉ាអ៊ីបដូចជា ចាម៉ៃកា ត្រូវបានដកចេញជាញឹកញាប់។

ជាទូទៅ ពាក្យ«អាមេរិកឡាទីន»សំដៅទៅលើហ្ស៊ីសផាណូអាមេរិច (Hispanic America) បូកនឹងប្រទេសប្រេស៊ីល។ វិគីភីឌាក៏បានរាយការណ៍ថា ពាក្យតូចចង្អៀតជាងនេះមាន«ហ្ស៊ីសផាណូអាមេរិច»ដែលសំដៅតែលើប្រទេសនិយាយអេស្ប៉ាញ និងពាក្យធំទូលាយជាង«អ៊ីប៊ែរ៉ូ-អាមេរិក»ដែលរួមបញ្ចូលប្រទេសអ៊ីប៊ែរិកទាំងអស់នៅអាមេរិក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា អាមេរិកឡាទីនលាតសន្ធឹងពីម៉ិកស៊ិកនៅភាគខាងជើងរហូតដល់ស៊ីលី និងអាហ្សង់ទីននៅភាគខាងត្បូង ដោយគ្របដណ្តប់លើបណ្តាប្រទេសនៅអាមេរិកកណ្តាល តំបន់ការ៉ាអ៊ីប និងអាមេរិកខាងត្បូង។ តំបន់នេះមានទេសភាពចម្រុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់ រាប់ចាប់ពីព្រៃអាម៉ាហ្សូនដែលជាព្រៃត្រូពិកធំជាងគេលើពិភពលោក រហូតដល់ជួរភ្នំអង់ដេស (Andes) និងតំបន់វាលខ្សាច់ប៉ាតាហ្គោនី (Patagonia)។ វិគីភីឌាក៏បានរាយការណ៍ថា តំបន់នេះសម្បូរជីវចម្រុះ ជាពិសេសនៅក្នុងព្រៃអាម៉ាហ្សូន ដែលជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិដ៏ច្រើនរាប់មិនអស់។

ចំពោះប្រជាជន វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា ប្រជាជននៅអាមេរិកឡាទីនមានភាពចម្រុះនៃពូជជនជាតិ រួមមានជនជាតិដើម (Indigenous), ជនជាតិអឺរ៉ុប, ជនជាតិអាហ្វ្រិក និងកូនកាត់ (Mestizo)។ ផែនទីខាងលើបង្ហាញពីការចែកចាយពូជជនជាតិនេះតាមប្រទេស។ ភាសាសំខាន់ៗដែលនិយាយក្នុងតំបន់គឺភាសាអេស្ប៉ាញ ដែលជាភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសភាគច្រើន និងភាសាព័រទុយហ្គាល់នៅក្នុងប្រទេសប្រេស៊ីល។ ក្រៅពីនេះ ក៏មានភាសាជនជាតិដើមជាច្រើនទៀតដូចជា ឃ្វេជូ (Quechua) និងហ្គូរ៉ានី (Guaraní) ដែលត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអាមេរិកឡាទីនបានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងអរិយធម៌បុរាណជាច្រើនដូចជា ម៉ាយ៉ា (Maya), អាហ្ស៍តេក (Aztec) និងអ៊ីនកា (Inca) ដែលបានកសាងទីក្រុងនិងប្រព័ន្ធសង្គមស្មុគស្មាញ ព្រមទាំងបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ។

វិគីភីឌាក៏បានរាយការណ៍ថា ការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុបនៅចុងសតវត្សទី១៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ គ្រីស្តូហ្វឺ កូឡំបូស (Christopher Columbus) ក្នុងឆ្នាំ១៤៩២ បានផ្លាស់ប្តូរតំបន់នេះជាអចិន្ត្រៃយ៍។ ប្រទេសអេស្ប៉ាញនិងព័រទុយហ្គាល់បានធ្វើអាណានិគមលើទឹកដីភាគច្រើន ដោយបង្កើតឱ្យមានការបញ្ចូលវប្បធម៌ សាសនា និងភាសា។ គំនូរខាងលើដោយវិចទ័រ ម៉ៃរ៉េលឡេស (Victor Meirelles) ឆ្នាំ១៨៦០ បង្ហាញពីពិធីអភិបូជាលើកដំបូងនៅប្រេស៊ីល ដែលជានិមិត្តរូបនៃការមកដល់នៃសាសនាកាតូលិក។ ក្នុងអំឡុងពេលអាណានិគម ចក្រភពអេស្ប៉ាញក៏បានបង្កើតប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងដ៏តឹងរឹង និងបានធ្វើដំណើរការស៊ើបអង្កេតសាសនា (Inquisition) ផងដែរ។

ចលនាឯករាជ្យនៅដើមសតវត្សទី១៩ បានបញ្ចប់អាណានិគមនិយម។ តាមវិគីភីឌា វីរជនសំខាន់ៗដូចជា ស៊ីម៉ូន បូលីវ៉ា (Simón Bolívar) និង ហូសេ ដឺ សាន់ ម៉ាទីន (José de San Martín) បានដឹកនាំកងទ័ពរំដោះប្រទេសជាច្រើនពីការត្រួតត្រារបស់អេស្ប៉ាញ។ ប្រទេសប្រេស៊ីលបានទទួលឯករាជ្យពីព័រទុយហ្គាល់នៅឆ្នាំ១៨២២។ ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបរបស់តំបន់នេះត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយរបបផ្តាច់ការ កំណែទម្រង់ប្រជាធិបតេយ្យ និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសមាហរណកម្មតំបន់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកឡាទីនមានភាពចម្រុះ ដោយពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្ម ឧស្សាហកម្ម និងសេវាកម្ម។ តំបន់នេះជាអ្នកផលិតនិងនាំចេញផលិតផលកសិកម្មធំៗរួមមាន សណ្តែកសៀង (ប្រេស៊ីលជាអ្នកផលិតធំជាងគេលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២០ ដោយមានទិន្នផល ១៣០ លានតោន) សាច់គោ និងសាច់មាន់ (ផលិតបាន ២៥ ភាគរយនៃទិន្នផលសកល)។ លើសពីនេះ តំបន់នេះសម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែដូចជា ប្រាក់ ទង់ដែង និងលីច្យូម ហើយមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗដូចជា ព្រែកជីកប៉ាណាម៉ា និងទំនប់វារីអគ្គិសនីអ៊ីតៃពូ (Itaipu) ដែលជាទំនប់ផលិតថាមពលធំជាងគេមួយក្នុងពិភពលោក។ វិស័យទេសចរណ៍ក៏រីកចម្រើន ដោយម៉ិកស៊ិកជាគោលដៅទេសចរណ៍ពេញនិយមបំផុតនៅក្នុងតំបន់ និងឈរនៅលំដាប់ទី៦ក្នុងពិភពលោក។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ តំបន់នេះទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសាសនាកាតូលិក ដែលបាននាំមកដោយអាណានិគមអឺរ៉ុប។ អក្សរសាស្ត្រឡាទីនអាមេរិកទទួលបានការទទួលស្គាល់ជាសកល ដោយមានអ្នកនិពន្ធរង្វាន់ណូបែលអក្សរសាស្ត្រជាច្រើនរូប ដូចជា កាព្រីយ៉េឡា មីស្ត្រាល (ឆ្នាំ១៩៤៥), ហ្គាស៊ីយ៉ា ម៉ារកេស (ឆ្នាំ១៩៨២), អុកតាវីយ៉ូ ប៉ាស (ឆ្នាំ១៩៩០) និង ម៉ារីអូ វ៉ារហ្គាស យ៉ុយសា (ឆ្នាំ២០១០)។ លើសពីនេះ វិគីភីឌាក៏បានរាយការណ៍ថា វិស័យភាពយន្តរបស់តំបន់មានស្នាដៃល្បីៗ ដោយផលិតករដូចជា អាឡេហង់ដ្រូ ហ្គុនហ្សាឡេស អ៊ីញ៉ារីទូ (Alejandro González Iñárritu) បានឈ្នះពានរង្វាន់អូស្ការជាច្រើន។ តន្ត្រីឡាទីនដូចជា សាល់សា (Salsa), តាំងហ្គោ (Tango) និងសាំបា (Samba) ក៏បានសាយភាយពាសពេញពិភពលោក និងត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាផ្នែកមួយនៃបេតិកភណ្ឌពិភពលោកដ៏សម្បូរបែប។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នាពេលបច្ចុប្បន្ន អាមេរិកឡាទីនដើរតួនាទីកាន់តែសំខាន់នៅលើឆាកអន្តរជាតិ។ តាមវិគីភីឌា តំបន់នេះកំពុងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាស្មុគស្មាញដូចជា វិសមភាពសេដ្ឋកិច្ច អំពើហិង្សាឧក្រិដ្ឋកម្ម (ដោយមានអត្រាមនុស្សឃាតខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួនដូចជា អែលសាវ៉ាឌ័រ ហុងឌូរ៉ាស និងវេណេហ្ស៊ុយអេឡា) និងការបែងចែកនយោបាយ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសមាហរណកម្មតំបន់នៅតែបន្ត ដូចជាតាមរយៈអង្គការ UNASUR និង CELAC រួមទាំងគំនិតផ្តួចផ្តើមដូចជាធនាគារបស់ត្បូង (Banco del Sur) ដែលបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ២០០៧។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ អាមេរិកឡាទីនអាចជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចនិងការទូតដែលកំពុងរីកចម្រើន ជាពិសេសនៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម ថាមពល និងទេសចរណ៍។ ចំណែកវប្បធម៌ប៉ុបឡាទីន ដូចជាតន្ត្រីនិងរឿងភាគទូរទស្សន៍ (telenovelas) ក៏ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាសកល និងអាចមានឥទ្ធិពលដល់សង្គមខ្មែរផងដែរ។ បញ្ហាបរិស្ថានសកលដូចជាការកាប់បំផ្លាញព្រៃអាម៉ាហ្សូន ក៏ជាក្តីព្រួយបារម្ភរួមដែលតម្រូវឱ្យមានកិច្ចសហការអន្តរជាតិ ដែលក្នុងនោះប្រទេសកម្ពុជាក៏អាចចូលរួមបានតាមរយៈក្របខ័ណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិជាដើម។