ភាសាឡាតាំង

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ភាសាឡាតាំង (Latin) គឺជាភាសាបុរាណមួយដែលស្ថិតក្នុងក្រុមភាសាអ៊ីតាលិក នៃអំបូរភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ភាសានេះត្រូវបាននិយាយដំបូងដោយក្រុមជនជាតិឡាទីន (Latins) នៅក្នុងតំបន់ឡាទីញ៉ូម (Latium) ជុំវិញទន្លេទីបេខាងក្រោម នៅតំបន់រ៉ូម ប្រទេសអ៊ីតាលី។ តាមរយៈការពង្រីកដែនដីនៃសាធារណរដ្ឋរ៉ូម ភាសាឡាតាំងបានក្លាយទៅជាភាសាដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងនៅលើឧបទ្វីបអ៊ីតាលី ហើយក្រោយមកទូទាំងចក្រភពរ៉ូម ដែលបង្ហាញក្នុងផែនទីខាងលើ។

ភាសាឡាតាំងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅទៅលើភាសាជាច្រើន រួមទាំងភាសាអង់គ្លេស ដោយបានបន្ថែមពាក្យជាច្រើនចូលទៅក្នុងវាក្យសព្ទអង់គ្លេស ជាពិសេសបន្ទាប់ពីការធ្វើជាគ្រិស្តសាសនារបស់ពួកអង់គ្លូ-សាក់សុន (Anglo-Saxons) និងការឈ្នះរបស់ពួកណ័រមែន (Norman Conquest)។ ឫសភាសាឡាតាំងអាចរកឃើញជាញឹកញាប់នៅក្នុងវាក្យសព្ទបច្ចេកទេសដែលប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យដូចជា ទ្រឹស្ដីសាសនា វិទ្យាសាស្ត្រ វេជ្ជសាស្ត្រ និងច្បាប់។ ភាសារ៉ូម៉ាំងដែលជាកូនចៅរបស់ឡាតាំង ដូចជា អ៊ីតាលី បារាំង អេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្គាល់ ត្រូវបាននិយាយដោយមនុស្សរាប់រយលាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោកសព្វថ្ងៃនេះ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភាសាឡាតាំងមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់ឡាទីញ៉ូម ដែលជាតំបន់មួយនៅកណ្តាលប្រទេសអ៊ីតាលីបច្ចុប្បន្ន។ តាម Wikipedia តំបន់នេះធ្លាប់ជាទីជម្រករបស់កុលសម្ព័ន្ធឡាទីន និងមានភាសាផ្សេងៗទៀតដូចជា អុសកាន (Oscan) អ៊ុំប្រីន (Umbrian) និងក្រិក (Greek) នៅក្នុងសម័យមុនការពង្រីករបស់រ៉ូម ដូចបានបង្ហាញក្នុងផែនទីខាងលើ។ ជាមួយនឹងការរីកចម្រើននៃអំណាចរ៉ូម ភាសាឡាតាំងបានរីករាលដាលទូទាំងចក្រភព ដែលគ្របដណ្តប់លើភាគច្រើននៃអឺរ៉ុប អាហ្វ្រិកខាងជើង និងតំបន់ដើមបូព៌ា។

ប្រជាជននៅក្នុងចក្រភពរ៉ូមបានប្រើប្រាស់ភាសាឡាតាំងជាភាសាផ្លូវការសម្រាប់ការគ្រប់គ្រង ច្បាប់ និងកងទ័ព ខណៈដែលភាសានិយាយប្រចាំថ្ងៃ (Vulgar Latin) បានវិវត្តទៅជាភាសារ៉ូម៉ាំង (Romance languages) ដែលមានដូចជាភាសាអ៊ីតាលី បារាំង អេស្ប៉ាញ ព័រទុយហ្គាល់ និងរ៉ូម៉ានី។ ផែនទីនៃការរីករាលដាលនៃភាសារ៉ូម៉ាំងនៅអឺរ៉ុបសព្វថ្ងៃបង្ហាញពីឥទ្ធិពលយូរអង្វែងរបស់ភាសាឡាតាំង។ សព្វថ្ងៃនេះ ភាសាឡាតាំងត្រូវបានចាត់ទុកថាជាភាសាគ្មានអ្នកនិយាយដើមកំណើត (dead language) ប៉ុន្តែវានៅតែត្រូវបានសិក្សានិងប្រើប្រាស់ក្នុងបរិបទសាសនា ការអប់រំ និងវិទ្យាសាស្ត្រដោយមនុស្សទូទាំងពិភពលោក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃភាសាឡាតាំងអាចត្រូវបានចែកចេញជាដំណាក់កាលសំខាន់ៗ ដោយចាប់ផ្តើមពីភាសាឡាតាំងសម័យដើម (Old Latin) ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៦មុនគ.ស.។ តាម Wikipedia ភស្តុតាងដំបូងបំផុតមួយនៃភាសាឡាតាំងសរសេរគឺសិលាចារឹក Duenos Inscription ត្រូវបានរកឃើញនៅលើភ្នំ Quirinal ក្នុងទីក្រុងរ៉ូម ដែលមានអាយុកាលប្រហែលសតវត្សរ៍ទី៦មុនគ.ស. ដែរ។ សិលាចារឹក Lapis Niger ដែលជាសិលាចារឹកឡាតាំងដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតក៏ត្រូវបានកំណត់ថាមានអាយុកាលប្រហែលឆ្នាំ៦០០មុនគ.ស. ក្នុងសម័យរាជាណាចក្ររ៉ូមដែលជារឿងព្រេងពាក់កណ្តាល។

ដំណាក់កាលបន្ទាប់គឺភាសាឡាតាំងបុរាណ (Classical Latin) ដែលរីកចម្រើនក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី១មុនគ.ស. ដល់សតវត្សរ៍ទី៣គ.ស.។ នេះជាសម័យកាលនៃអ្នកនិពន្ធល្បីៗដូចជា Julius Caesar ដែលបានសរសេរ Commentarii de Bello Gallico ដែលជាអត្ថបទបុរាណឡាតាំងដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយនៃយុគសម័យមាសនៃភាសាឡាតាំង។ តាមការពិពណ៌នា រចនាប័ទ្មសរសេររបស់លោក Caesar មានលក្ខណៈត្រង់ៗ ដូចអ្នកសារព័ត៌មាន ហើយត្រូវបានបង្រៀនជាគំរូនៃភាសាឡាតាំងដែលមានគុណភាពខ្ពស់។

ក្រោយពីសម័យកាលនេះ ភាសាឡាតាំងបានវិវត្តទៅជាភាសាឡាតាំងជំនាន់ក្រោយ (Late Latin)។ កាក់បៃហ្សង់ទីនពីសតវត្សរ៍ទី៩ ដែលបង្ហាញពីព្រះចៅអធិរាជ Michael III និងសហការីរបស់ព្រះអង្គ Basil I មានចារិកជាភាសាឡាតាំងថា "imperator" និង "rex"។ តាម Wikipedia ទោះបីជាភាសាឡាតាំងនិយាយបានបាត់បង់ជាទូទៅនៅក្នុងចក្រភពរ៉ូមខាងកើតនៅពេលនោះក៏ដោយ ក៏វានៅតែត្រូវបានប្រើម្តងម្កាលលើកាក់ និងក្នុងពិធីសាសនារហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១១។ ក្រោយមក ភាសាឡាតាំងបានបន្តជាភាសាសិក្សានិងសាសនានៅក្នុងព្រះវិហារកាតូលិក ជាមួយនឹងស្នាដៃដូចជា ព្រះគម្ពីរ Malmesbury ដែលតាម Wikipedia ជាសាត្រាស្លឹករឹតឡាតាំងពីឆ្នាំ១៤០៧ ដែលបង្ហាញពីការប្រើប្រាស់យ៉ាងស្រស់ស្អាតរបស់វា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ភាសាឡាតាំងបានដើរតួនាទីស្នូលក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌នៃអឺរ៉ុបអស់រយៈពេលជាងមួយពាន់ឆ្នាំ។ តាម Wikipedia នៅក្នុងយុគសម័យកណ្តាល ភាសាឡាតាំងគឺជាភាសាសម្រាប់ការទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ (lingua franca) ដែលបានជួយសម្រួលដល់ការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ការទូត និងការផ្លាស់ប្តូរចំណេះដឹងរវាងប្រទេសនានា។ សាកលវិទ្យាល័យនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងអស់បានប្រើភាសាឡាតាំងជាភាសាបង្រៀនសំខាន់ ដែលធ្វើឲ្យវាក្លាយជាភាសានៃអ្នកវៃឆ្លាត និងអ្នកមានអំណាច។

ក្នុងវិស័យវប្បធម៌ ស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រឡាតាំងដ៏ធំធេងជាច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើង រួមទាំងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រនិងនយោបាយពីសម័យរ៉ូម ដូចជា Commentarii de Bello Gallico របស់ Caesar។ សាត្រាស្លឹករឹតដ៏ស្រស់ស្អាតដូចជាព្រះគម្ពីរ Malmesbury (ឆ្នាំ១៤០៧) បង្ហាញពីតម្លៃសិល្បៈរបស់វា។ ការបង្កើតរោងពុម្ពនៅសតវត្សរ៍ទី១៥ បានពង្រឹងតួនាទីរបស់ភាសាឡាតាំងបន្ថែមទៀត។ តាម Wikipedia សៀវភៅដែលបានបោះពុម្ពនៅដើមសម័យនោះ (incunabula) ភាគច្រើនគឺជាភាសាឡាតាំង ដែលបញ្ជាក់ពីឥទ្ធិពលរបស់វាលើសេដ្ឋកិច្ចនៃការបោះពុម្ព និងការអប់រំ។ សូម្បីតែសព្វថ្ងៃ វចនានុក្រមឡាតាំងជាច្រើនភាគ (ដូចនៅបណ្ណាល័យសាកលវិទ្យាល័យ Graz ប្រទេសអូទ្រីស) នៅតែត្រូវបានបោះពុម្ព ដើម្បីគាំទ្រដល់ការសិក្សាអំពីភាសានេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ ភាសាឡាតាំងនៅតែមានវត្តមាននិងសារៈសំខាន់នៅក្នុងវិស័យជាច្រើន។ តាម Wikipedia វាត្រូវបានប្រើជាភាសាផ្លូវការរបស់ព្រះសហគមន៍កាតូលិក ជាពិសេសនៅក្នុងពិធីសាសនា និងឯកសារផ្លូវការរបស់សម្តេចប៉ាប។ ក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ ប្រព័ន្ធដាក់ឈ្មោះជីវសាស្ត្រ (binomial nomenclature) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាភាសាឡាតាំង ដោយឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្ររបស់សត្វនិងរុក្ខជាតិទាំងអស់ត្រូវបានសរសេរជាឡាតាំង (ដូចជា Homo sapiens)។

ភាសាឡាតាំងក៏ត្រូវបានប្រើក្នុងចម្លាក់អនុស្សាវរីយ៍សាធារណៈដែរ។ តាម Wikipedia ច្រកទ្វារអនុស្សាវរីយ៍សង្គ្រាមលោកលើកទី១ នៅក្រុង Nottingham ចក្រភពអង់គ្លេស មានចារិកថា "Virtue survives death" (គុណធម៌រស់រានមានជីវិតហួសពីសេចក្តីស្លាប់)។ ផ្លាកសញ្ញានៅស្ថានីយ៍រថភ្លើងក្រោមដី Wallsend ក៏សរសេរជាភាសាឡាតាំងនិងអង់គ្លេស ដើម្បីរំលឹកដល់ប្រវត្តិសាស្ត្ររ៉ូមរបស់តំបន់នេះ។

អក្សរសាស្ត្រឡាតាំងក៏បន្តវិវត្តដែរ៖ តាម Wikipedia អត្ថបទឡាតាំងសម័យទំនើបដែលសរសេរតាមរចនាប័ទ្ម Old Roman Cursive ត្រូវបានបំផុសឡើងដោយ Vindolanda tablets ដែលជាឯកសារសរសេរដៃដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅអង់គ្លេស។ ចំពោះអ្នកសិក្សានៅកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីភាសាឡាតាំងអាចជួយពង្រឹងការរៀនភាសាអង់គ្លេស វិទ្យាសាស្ត្រ វេជ្ជសាស្ត្រ និងច្បាប់ ពីព្រោះពាក្យបច្ចេកទេសជាច្រើនមានប្រភពពីភាសាឡាតាំង។ ការសិក្សាភាសានេះក៏អាចផ្តល់នូវការយល់ដឹងកាន់តែជ្រៅអំពីវប្បធម៌និងប្រវត្តិសាស្ត្រលោកខាងលិចផងដែរ។