លទ្ធិសេរីនិយម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

លទ្ធិសេរីនិយម គឺជាទស្សនវិជ្ជានយោបាយ និងសីលធម៌ ដែលផ្អែកលើសិទ្ធិបុគ្គល សេរីភាព ការយល់ព្រមពីអ្នកគ្រប់គ្រង សមភាពនយោបាយ សិទ្ធិកាន់កាប់កម្មសិទ្ធិឯកជន និងសមភាពចំពោះមុខច្បាប់។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia អ្នកប្រកាន់សេរីនិយមផ្សេងៗគ្នា មានទស្សនៈចម្រុះ ប៉ុន្តែជាទូទៅពួកគេគាំទ្រលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី កម្មសិទ្ធិឯកជន សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ សិទ្ធិបុគ្គល នយោបាយអព្យាក្រឹតសាសនា នីតិរដ្ឋ សេរីភាពខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច សេរីភាពបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សេរីភាពប្រមូលផ្តុំ និងសេរីភាពខាងសាសនា។ លទ្ធិនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកជាញឹកញាប់ថាជាមនោគមវិជ្ជាដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia លទ្ធិសេរីនិយមបានកកើតឡើងនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ជាពិសេសនៅអង់គ្លេស បារាំង និងស្កុតឡែន ក្នុងកំឡុងយុគភ្ញាក់ដឹងខ្លួន (Enlightenment)។ ទស្សនវិទូដំបូងដែលបានអភិវឌ្ឍន៍គោលគំនិតសេរីនិយមដ៏ទូលំទូលាយគឺ John Locke ដែលបានកំណត់ទ្រឹស្តីអំពីសិទ្ធិកម្មសិទ្ធិឯកជន និងការយល់ព្រមពីអ្នកគ្រប់គ្រង។ Montesquieu បានបង្កើតគំនិតបែងចែកអំណាចរដ្ឋាភិបាល ដែលក្លាយជាគ្រឹះនៃរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសេរី។ Mary Wollstonecraft ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាអ្នកត្រួសត្រាយនៃសិទ្ធិនារីនិយមសេរី។ តួអង្គសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន Benjamin Constant អ្នកគិតនយោបាយនិងសកម្មជនបារាំង-ស្វីស, John Stuart Mill ដែលស្នាដៃ On Liberty បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់សតវត្សទី១៩, និង T.H. Green ដែលបានចាក់គ្រឹះសម្រាប់សេរីនិយមសង្គម និងរដ្ឋសុខុមាលភាពទំនើប។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia ឫសគល់នៃលទ្ធិសេរីនិយមបានចាប់កំណើតក្នុងយុគភ្ញាក់ដឹងខ្លួនពីសតវត្សទី១៧ ដល់សតវត្សទី១៨ ដោយប្រើហេតុផលនិងបទពិសោធជាគ្រឹះដើម្បីរិះគន់អំណាចផ្តាច់ការនិងបុព្វសិទ្ធិសក្តិភូមិ។ បដិវត្តអាមេរិក និងបដិវត្តបារាំង នៅចុងសតវត្សទី១៨ បានធ្វើឱ្យគំនិតសេរីក្លាយជាកម្លាំងនយោបាយជាក់ស្តែង ដោយប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស និងសិទ្ធិពលរដ្ឋជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ។ នៅសតវត្សទី១៩ កម្លាំងសេរីនិយមបានប្រឈមមុខនឹងរបបរាជានិយម និងអំណាចសាសនាដ៏តឹងរឹងក្នុងអឺរ៉ុប ដូចជាការបង្ក្រាបដោយព្រះមហាក្សត្រ Ferdinand VII នៅអេស្ប៉ាញ ដែលបានបណ្តាលឱ្យមានការប្រហារជីវិតអ្នកប្រឆាំងសេរីនិយមជាច្រើននាក់។ ចាប់ពីដើមសតវត្សទី២០ លទ្ធិសេរីនិយមបានវិវត្តទៅជាសេរីនិយមសង្គម ដែលគាំទ្រការអន្តរាគមន៍របស់រដ្ឋដើម្បីកាត់បន្ថយវិសមភាព។ ស្នាដៃរបស់ John Maynard Keynes បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការកែទម្រង់គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចសេរីនៅពេលមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំ (Great Depression) ហើយ T.H. Green បានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃគំនិតសេរីភាពវិជ្ជមាន និងរដ្ឋសុខុមាលភាព។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

លទ្ធិសេរីនិយមមានឥទ្ធិពលលើសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌យ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ តាម Wikipedia ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច គោលការណ៍សេរីនិយមគាំទ្រកម្មសិទ្ធិឯកជន និងសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ប៉ុន្តែក៏មានការរិះគន់ពីខាងក្នុងផងដែរ ដូចជាការសរសេរដំបូងរបស់ Sismondi ក្នុងឆ្នាំ១៨១៩ ដែលរិះគន់ទីផ្សារសេរីពីទស្សនវិស័យសេរីនិយម។ សេរីនិយមសង្គម ដែលផ្សារភ្ជាប់ជាមួយគំនិតរបស់ Keynes និង Green បានធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលដើរតួនាទីកាន់តែសំខាន់ក្នុងការធានាសុខុមាលភាពរបស់ពលរដ្ឋ។

ផ្នែកវប្បធម៌ លទ្ធិសេរីនិយមបានជំរុញសេរីភាពបញ្ចេញមតិ សារព័ត៌មាន សាសនា និងការប្រមូលផ្តុំ ដោយលើកឡើងថាជាសិទ្ធិមូលដ្ឋានរបស់បុគ្គល។ ស្នាដៃដូចជា Areopagitica របស់ John Milton នៅឆ្នាំ១៦៤៤ បានត្រួសត្រាយផ្លូវដល់ការការពារសេរីភាពនិយាយ ហើយគំនូរ 'សេរីភាពដឹកនាំប្រជាជន' របស់ Eugène Delacroix បានក្លាយជារូបតំណាងនៃស្មារតីសេរីនិយម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យបច្ចុប្បន្ន លទ្ធិសេរីនិយមនៅតែជាមនោគមវិជ្ជាគន្លឹះនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។ តាម Wikipedia ការតស៊ូដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី និងសិទ្ធិមនុស្សនៅតែបន្តកើតមាន ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសដែលមានរបបផ្តាច់ការ។ ជាក់ស្តែង បាតុកម្មនៅរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០១៧-២០១៨ ត្រូវបានរៀបចំដោយក្រុមប្រឆាំងសេរីនិយម ដើម្បីទាមទារប្រឆាំងអំពើពុករលួយ និងពង្រឹងសិទ្ធិពលរដ្ឋ។ នៅអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត អ្នកនិពន្ធ Raif Badawi ត្រូវបានកាត់ទោសឱ្យជាប់ពន្ធនាគារ និងវាយរំពាត់ ដោយសារការបង្កើតវេបសាយ Free Saudi Liberals ដែលជាសកម្មភាពបង្ហាញពីភាពតានតឹងរវាងគោលការណ៍សេរីនិយម និងរបបអភិរក្សនិយមជ្រុល។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីលទ្ធិសេរីនិយមអាចផ្តល់បរិបទសម្រាប់វិភាគនិន្នាការសកល និងតំបន់ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិមនុស្ស និងការអភិវឌ្ឍលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ ទោះបីជាជួបប្រឈមនានា គោលការណ៍សេរីនិយមនៅតែជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការពិភាក្សាអំពីអភិបាលកិច្ច និងសង្គមស៊ីវិលនៅទូទាំងពិភពលោក។