សេរីនិយម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia សេរីនិយម (Libertarianism) គឺជាទស្សនវិជ្ជានយោបាយមួយដែលផ្តោតលើសេរីភាពបុគ្គល និងអធិបតេយ្យភាពផ្ទាល់ខ្លួនជាគុណតម្លៃចម្បង។ អ្នកគាំទ្រគោលការណ៍នេះភាគច្រើនជឿថា សេរីភាពពិតប្រាកដត្រូវបានកំណត់ដោយគោលការណ៍មិនឈ្លានពាន ពោលគឺបុគ្គលម្នាក់ៗមានសិទ្ធិរស់នៅតាមការជ្រើសរើសរបស់ខ្លួន ដរាបណាពួកគេមិនរំលោភសិទ្ធិអ្នកដទៃដោយការប្រើប្រាស់កម្លាំង ឬការក្លែងបន្លំ។ ទោះបីជាគំនិតសេរីនិយមច្រើនត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចសេរីក៏ដោយ វាមាននិយមន័យទូលំទូលាយ និងរួមបញ្ចូលសាខាជាច្រើនដែលមានឫសគល់នៅក្នុងចលនាសង្គមនិយម និងអនាថានិយមផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia គំនិតស្នូលនៃសេរីនិយមមានប្រភពចេញពីទស្សនវិជ្ជាសេរីនិយមបុរាណ (classical liberalism) ដែលរីកចម្រើននៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ និង ១៨។ លោក John Locke ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាបិតានៃលទ្ធិសេរីនិយម បានតស៊ូមតិលើសិទ្ធិធម្មជាតិរបស់មនុស្សដូចជា សិទ្ធិរស់រានមានជីវិត សេរីភាព និងកម្មសិទ្ធិឯកជន ដោយលោកចាត់ទុកថារដ្ឋាភិបាលត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីការពារសិទ្ធិទាំងនេះ មិនមែនប្រគល់ឱ្យឡើយ។ លោក Thomas Paine ដែលជាអ្នកគិតដ៏សំខាន់ម្នាក់ទៀត បានពង្រីកទ្រឹស្ដីនេះជាមួយនឹងការព្រួយបារម្ភអំពីការចែកចាយធនធានមិនស្មើភាពក្រោមរបបរដ្ឋនិយម ដែលបង្ហាញពីការយកចិត្តទុកដាក់ផ្នែកសេរីនិយមចំពោះភាពអយុត្តិធម៌នៃអំណាចរដ្ឋតាំងពីសម័យដើម។

នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ សេរីនិយមបានរីកចម្រើនក្នុងទម្រង់ជាចលនាសង្គមនិយមសេរី (libertarian socialism) និងកុម្មុយនីស្តសេរី (libertarian communism) ដែលផ្សព្វផ្សាយតាមរយៈកាសែតដូចជា Le Libertaire បោះពុម្ពនៅញូវយ៉កក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០។ លោក Sébastien Faure ទ្រឹស្ដីករបារាំង គឺជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយដ៏ល្បីល្បាញនៃសេរីនិយមកុម្មុយនីស្ត ព្រមទាំងជាសកម្មជនអទិព្វនិយម និងសិទ្ធិគិតសេរី។ នៅដើមសតវត្សរ៍ទី ២០ ចលនាអនាថានិយមអេស្ប៉ាញ ដែលដឹកនាំដោយសហជីព CNT (Confederación Nacional del Trabajo) បានអនុវត្តគំនិតសេរីនិយមនៅក្នុងការងារជាក់ស្ដែង ដូចជាការបង្កើតសហគមន៍គ្រប់គ្រងដោយកម្មករ ក្នុងអំឡុងបដិវត្តន៍អេស្ប៉ាញឆ្នាំ ១៩៣៦។ លោក Murray Bookchin ក្រោយមកបានស្នើគំនិតសេរីនិយមសង្គមនិយម ដោយផ្តោតលើលទ្ធិក្រុងសេរី (libertarian municipalism) ដែលជាទម្រង់រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋានដោយផ្ទាល់ និងគ្មានឋានានុក្រម។

សាខាសំខាន់ៗ

ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia បានកត់សម្គាល់ថា សេរីនិយមមានសាខាធំៗចំនួនពីរគឺ សេរីនិយមឆ្វេង និងសេរីនិយមស្តាំ។ សេរីនិយមឆ្វេង រួមមានអនាថានិយមកុម្មុយនីស្ត និងសង្គមនិយមសេរី ដែលផ្តោតលើការប្រឆាំងរដ្ឋ និងមូលធននិយម ហើយស្វះស្វែងបង្កើតសង្គមគ្មានវណ្ណៈដោយផ្អែកលើកម្មសិទ្ធិរួម និងការគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង។ លោក Sébastien Faure និង Murray Bookchin គឺជាអ្នកគិតឆ្នើមនៃទស្សនៈនេះ។ ផ្ទុយទៅវិញ សេរីនិយមស្តាំ ឬហៅថាសេរីនិយមទុននិយម ផ្តោតលើការការពារកម្មសិទ្ធិឯកជន ទីផ្សារសេរី និងសេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច ដោយឱ្យរដ្ឋាភិបាលមានតួនាទីតិចតួចបំផុត (រដ្ឋមីនីម) ឬគ្មានទាល់តែសោះ (អនាថានិយមទុននិយម)។ អតីតសមាជិកសភាអាមេរិក លោក Ron Paul គឺជាអ្នកនយោបាយដ៏ល្បីល្បាញម្នាក់ដែលហៅខ្លួនឯងថាជាសេរីនិយម ហើយយុទ្ធនាការប្រធានាធិបតីរបស់លោកបាននាំមកនូវការចាប់អារម្មណ៍ពីយុវជន និងអ្នកសាធារណរដ្ឋសេរីនិយម។

ឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia គំនិតសេរីនិយមបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌សង្គម។ នៅផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច សេរីនិយមស្តាំបានផ្សព្វផ្សាយគំនិតទីផ្សារសេរី ការកាត់បន្ថយពន្ធ និងការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម ដែលមានឥទ្ធិពលទៅលើគោលនយោបាយរបស់ប្រទេសជាច្រើនក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ២០ និង ២១។ សេរីនិយមឆ្វេងវិញបានជំរុញចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម និងចលនាសិទ្ធិពលករ ដូចបានបង្ហាញតាមរយៈបដិវត្តន៍អេស្ប៉ាញ ដែលសហគមន៍ខ្លះបានដំណើរការដោយគ្មានរដ្ឋាភិបាល និងអនុវត្តកម្មសិទ្ធិរួមក្នុងវិស័យកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្ម។ កាលពីឆ្នាំ ២០០៩ ចលនា Tea Party នៅសហរដ្ឋអាមេរិក បានប្រមូលផ្តុំក្រុមអ្នកគាំទ្រសេរីនិយមស្តាំ និងអ្នកអភិរក្ស ដើម្បីតវ៉ាប្រឆាំងនឹងការដំឡើងពន្ធ និងការពង្រីកអំណាចរដ្ឋាភិបាល ដែលជាការបង្ហាញពីឥទ្ធិពលនៃគំនិតសេរីនិយមក្នុងវប្បធម៌នយោបាយបច្ចុប្បន្ន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងសម័យទំនើប សេរីនិយមនៅតែមានឥទ្ធិពលលើវិស័យនយោបាយ និងសង្គមអន្តរជាតិ។ យុទ្ធនាការប្រធានាធិបតីរបស់លោក Ron Paul នៅឆ្នាំ ២០០៨ និង ២០១២ បានទាក់ទាញការគាំទ្រពីយុវជនយ៉ាងច្រើន ជាពិសេសការពិភាក្សាលើបញ្ហាកាត់បន្ថយអំណាចរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ និងគោលនយោបាយការបរទេសមិនជ្រៀតជ្រែក។ ចលនា Tea Party ដែលបានរៀបចំការតវ៉ានៅវ៉ាស៊ីនតោនក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០០៩ បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការព្រួយបារម្ភរបស់ពលរដ្ឋអំពីទំហំរដ្ឋាភិបាល និងសិទ្ធិសេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច។

បច្ចុប្បន្ន គំនិតសេរីនិយមត្រូវបានពិភាក្សាជាញឹកញាប់នៅក្នុងបរិបទនៃឯកជនភាពលើអ៊ីនធឺណិត សិទ្ធិបញ្ចេញមតិ និងការត្រួតពិនិត្យរដ្ឋាភិបាល។ នៅកម្ពុជា ទស្សនៈសេរីនិយមមានការទទួលស្គាល់តិចតួច ប៉ុន្តែយុវជនខ្លះបានចាប់អារម្មណ៍តាមរយៈប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម និងការជជែកអន្តរជាតិ ជាពិសេសទាក់ទងនឹងសិទ្ធិសេរីភាពបញ្ចេញមតិ និងការប្រឆាំងអំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាល។ ទោះបីជាមិនមានចលនាសេរីនិយមដែលមានការរៀបចំច្បាស់លាស់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែគំនិតនៃការកំណត់អំណាចរដ្ឋ និងការការពារសិទ្ធិបុគ្គល កំពុងទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍កាន់តែខ្លាំងឡើង។