ប្រទេសលីប៊ី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រទេសលីប៊ី ដែលមានឈ្មោះផ្លូវការថា រដ្ឋលីប៊ី គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតក្នុងតំបន់ម៉ាហ្គ្រេបនៃអាហ្វ្រិកខាងជើង។ វាមានព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ ខាងកើតជាប់អេហ្ស៊ីប ខាងត្បូងឆៀងខាងកើតជាប់ស៊ូដង់ ខាងត្បូងជាប់ឆាដ ខាងត្បូងឆៀងខាងលិចជាប់នីហ្សេ ខាងលិចជាប់អាល់ហ្សេរី និងខាងជើងឆៀងខាងលិចជាប់ទុយនីស៊ី។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ប្រទេសនេះមានផ្ទៃដីជិត ១,៨ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី៤ នៅទ្វីបអាហ្វ្រិក និងពិភពអារ៉ាប់ ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៦ នៅលើពិភពលោក។ រាជធានី និងជាទីក្រុងធំជាងគេគឺទ្រីប៉ូលី ដែលស្ថិតនៅភាគពាយព្យ និងមានប្រជាជនជាង ១ លាននាក់ ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុបប្រមាណ ៧ លាននាក់។ លីប៊ីក៏បានទាមទារតំបន់មួយចំនួនប្រមាណ ៣២ ០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ នៅភាគខាងកើតនៃប្រទេសអាល់ហ្សេរីផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

លីប៊ីជាប្រទេសដែលមានវាលខ្សាច់គ្របដណ្តប់ជាង ៩៥% នៃផ្ទៃដីសរុប។ តាម Wikipedia ទឹកដីភាគច្រើនស្ថិតនៅក្នុងសាហារ៉ា ដែលជាវាលខ្សាច់ធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេមានអាកាសធាតុត្រូពិចមេឌីទែរ៉ានេ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនភាគច្រើនប្រមូលផ្តុំនៅតាមទីក្រុងឆ្នេរដូចជា ទ្រីប៉ូលី បេនហ្គាហ្ស៊ី និងមីស៊ុរ៉ាតា។

ប្រជាជនលីប៊ីមានប្រមាណ ៧ លាននាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់‑ប៊ែបឺរ ហើយកាន់សាសនាអ៊ីស្លាមនិកាយស៊ុននី។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាអារ៉ាប់ ខណៈភាសាប៊ែបឺរក៏ត្រូវបាននិយាយនៅតាមសហគមន៍មួយចំនួនផងដែរ។ វិហារអាទិគ (Atiq Mosque) នៅទីក្រុងអូជីឡា (Awjila) ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាវិហារអ៊ីស្លាមចំណាស់ជាងគេនៅតំបន់សាហារ៉ា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ីមានជម្រៅយូរលង់តាំងពីសម័យបុរាណ។ ទឹកដីនេះធ្លាប់ជាទីជម្រករបស់ជនជាតិប៊ែបឺរដើម និងក្រោយមកបានស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ពួកភេនីស៊ី ក្រិក និងរ៉ូម៉ាំង។ អធិរាជរ៉ូម៉ាំង Septimius Severus ដែលជាអធិរាជរ៉ូម៉ាំងទីមួយដែលប្រសូតនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក មានស្រុកកំណើតនៅទីក្រុង Leptis Magna។ ក្រោយការសាយភាយនៃសាសនាអ៊ីស្លាមនៅសតវត្សទី៧ លីប៊ីបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពអ៊ីស្លាម និងទទួលឥទ្ធិពលពីចក្រភពអូតូម៉ង់ ចាប់ពីសតវត្សទី១៦ រហូតដល់ដើមសតវត្សទី២០។

នៅឆ្នាំ ១៥៥១ ការឡោមព័ទ្ធទ្រីប៉ូលីបានអនុញ្ញាតឱ្យអូតូម៉ង់ដណ្តើមយកទីក្រុងពីក្រុម Knights of St. John។ នៅឆ្នាំ ១៩១១ ប្រទេសអ៊ីតាលីបានចូលឈ្លានពាននិងបង្កើតអាណានិគមលើលីប៊ី ដោយមានការតស៊ូប្រឆាំងដឹកនាំដោយវីរបុរសជាតិ អូម៉ា មូកតា (Omar Mukhtar)។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ លីប៊ីទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ ១៩៥១ ក្នុងទម្រង់ជាព្រះរាជាណាចក្រក្រោមព្រះបាទអ៊ីឌ្រីស (King Idris)។ គួរកត់សម្គាល់ថា តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ការដណ្តើមអំណាចដោយរដ្ឋប្រហារនៅឆ្នាំ ១៩៦៩ ដឹកនាំដោយមូអាំម៉ា ហ្គាដាហ្វី បានផ្ដួលរំលំរបបរាជានិយម និងបង្កើតរបបសាធារណរដ្ឋផ្តាច់ការដែលអូសបន្លាយជាង ៤ ទសវត្សរ៍។

ក្នុងរបបហ្គាដាហ្វី លីប៊ីមានជម្លោះជាមួយមហាអំណាចលោកខាងលិច ដូចជាការប៉ះទង្គិចនៅឈូងសមុទ្រស៊ីដ្រាឆ្នាំ ១៩៨១ ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក។ នៅឆ្នាំ ២០១១ ការបះបោរក្នុងបរិបទនិទាឃរដូវអារ៉ាប់ និងអន្តរាគមន៍ពីអង្គការណាតូ បានឈានដល់ការដួលរលំរបបហ្គាដាហ្វី និងការស្លាប់របស់លោក។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ប្រទេសនេះបានធ្លាក់ចូលក្នុងជម្លោះផ្ទៃក្នុង ដោយមានក្រុមប្រដាប់អាវុធ និងរដ្ឋាភិបាលប្រកួតប្រជែងគ្នា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចលីប៊ីពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើធនធានប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ តាម Wikipedia លីប៊ីជាសមាជិកនៃអង្គការ OPEC ហើយការនាំចេញប្រេងឆៅគឺជាប្រភពចំណូលចម្បងរបស់រដ្ឋាភិបាល។ ទោះជាយ៉ាងណា ជម្លោះ និងអស្ថិរភាពនយោបាយបានធ្វើឱ្យផលិតកម្មប្រេងធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង។ វិស័យកសិកម្មមានកម្រិតដោយសារវាលខ្សាច់ ប៉ុន្តែប្រព័ន្ធ pivot irrigation នៅតំបន់ Kufra បានជួយបង្កើនផលិតកម្មដំណាំមួយចំនួន។

ផ្នែកវប្បធម៌ លីប៊ីជាចំណុចប្រសព្វនៃឥទ្ធិពលអារ៉ាប់ ប៊ែបឺរ និងមេឌីទែរ៉ានេ។ មុខម្ហូបប្រពៃណីដូចជា បាហ្ស៊ីន (Bazeen) ដែលជានំបុ័ងសហគមន៍ គឺជាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ដ៏សំខាន់។ លីប៊ីមានសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកជាច្រើន រួមមានប្រាសាទរ៉ូម៉ាំង Leptis Magna, Sabratha, Cyrene និងទីក្រុងអូសេស Ghadames។ ស្ថាបត្យកម្មសម័យអាណានិគមអ៊ីតាលី ដូចជា ព្រះបរមរាជវាំងទ្រីប៉ូលី (Royal Palace of Tripoli) ក៏បានបន្ថែមភាពចម្រុះដល់មរតកវប្បធម៌របស់ប្រទេសនេះផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១១ មក លីប៊ីនៅតែប្រឈមមុខនឹងអស្ថិរភាពនយោបាយ និងជម្លោះប្រដាប់អាវុធ។ ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកយ៉ាងសំខាន់រវាងរដ្ឋាភិបាលឯកភាពជាតិនៅទ្រីប៉ូលី ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី Abdul Hamid Dbeibah និងកងទ័ពជាតិលីប៊ីនៅភាគខាងកើតក្រោមការដឹកនាំរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ Khalifa Haftar។ តាមរបាយការណ៍ពីប្រភពអន្តរជាតិជាច្រើន ការបោះឆ្នោតនៅតែត្រូវបានពន្យារពេល ហើយដំណើរការកសាងសន្តិភាពនៅតែផុយស្រួយ។

ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ លីប៊ីបានក្លាយជាច្រកឆ្លងកាត់ដ៏ធំមួយសម្រាប់ជនចំណាកស្រុកមកពីតំបន់អាហ្វ្រិក និងមជ្ឈិមបូព៌ា ដែលព្យាយាមឆ្លងកាត់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេទៅកាន់ទ្វីបអឺរ៉ុប។ បញ្ហានេះបានទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ពីសហភាពអឺរ៉ុប និងអង្គការអន្តរជាតិ ដោយសារតែហានិភ័យនៃការបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសមុទ្រ។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ស្ថានការណ៍នៅលីប៊ីឆ្លុះបញ្ចាំងពីបញ្ហាអន្តរជាតិសំខាន់ៗ ដូចជាអស្ថិរភាពក្នុងតំបន់ វិបត្តិចំណាកស្រុក និងផលប៉ះពាល់នៃជម្លោះទៅលើទីផ្សារប្រេងពិភពលោក ដែលអាចជះឥទ្ធិពលដល់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាដោយប្រយោល។