ប្រទេសលីទុយអានី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រទេសលីទុយអានី (ភាសាលីទុយអានី៖ Lietuva) ឬមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋលីទុយអានី គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតក្នុងតំបន់បាល់ទិកនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប្រទេសនេះជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋបាល់ទិកទាំង៣ ហើយមានទីតាំងនៅឆ្នេរខាងកើតនៃសមុទ្របាល់ទិក។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia លីទុយអានីមានផ្ទៃដីប្រមាណ ៦៥ ៣០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនប្រហែល ២,៩ លាននាក់។ រាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់ប្រទេសគឺ វីលញ៉ូស (Vilnius) ដោយមានទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតដូចជា កៅណាស (Kaunas) ខ្លៃប៉េដា (Klaipėda) ស្ស៊ូលៃ (Šiauliai) និងផាណេវេស្ស (Panevėžys)។ ប្រទេសលីទុយអានីមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសឡេតូនីនៅខាងជើង ប្រទេសបេឡារុសនៅខាងកើតនិងខាងត្បូង ប្រទេសប៉ូឡូញនៅខាងត្បូង និងតំបន់ដាច់ស្រយាលរបស់សហព័ន្ធរុស្ស៊ីកាលីនីងក្រាត (Kaliningrad) នៅខាងនិរតី។ ប្រជាជនលីទុយអានីគឺជាជនជាតិដើមក្នុងក្រុមភាសាបាល់ទិក ហើយនិយាយភាសាលីទុយអានីដែលជាភាសាបុរាណ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ភូមិសាស្ត្រនៃប្រទេសលីទុយអានីមានលក្ខណៈរាបស្មើជាទូទៅ ដោយមានព្រៃឈើ បឹង និងតំបន់ខ្ពង់រាបតិចតួច។ ឆ្នេរសមុទ្របាល់ទិករបស់ប្រទេសនេះមានរមណីយដ្ឋានដីខ្សាច់ដ៏ល្បីដូចជា តំបន់គូរ៉ូនៀនស្ពីត (Curonian Spit) ដែលគេស្គាល់ថាមានវាលខ្សាច់ផ្លាស់ទី។ ប្រទេសលីទុយអានីមានប្រព័ន្ធទន្លេ និងបឹងជាច្រើន ហើយបឹងធំជាងគេគឺបឹងដ្រុកស្សៃ (Drūkšiai)។

តាមទិន្នន័យពី Wikipedia ប្រទេសលីទុយអានីត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់វប្បធម៌-ប្រវត្តិសាស្ត្រចំនួន៥ រួមមាន លីទុយអានីខាងជើង (Aukštaitija) ស៊ូវ៉ាលគីយ៉ា (Suvalkija) ឌ្សូគីយ៉ា (Dzūkija) សាម៉ូហ្គីធា (Žemaitija) និងលីទុយអានីតូច (Mažoji Lietuva)។ សត្វស្លាបជាតិរបស់ប្រទេសលីទុយអានីគឺសត្វងាយ (white stork) ហើយប្រទេសនេះមានដង់ស៊ីតេសត្វងាយខ្ពស់បំផុតនៅអឺរ៉ុប។ ប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិលីទុយអានី (ប្រហែល ៨៤%) ដោយមានជនជាតិភាគតិចប៉ូឡូញ និងរុស្ស៊ី។ ភាសាលីទុយអានីជាភាសាផ្លូវការ ដែលស្ថិតក្នុងក្រុមភាសាបាល់ទិកនៃអំបូរភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសលីទុយអានីមានដើមកំណើតពីកុលសម្ព័ន្ធបាល់ទិកតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ការលើកឡើងដំបូងគេបំផុតអំពីឈ្មោះ លីទុយអានី មាននៅក្នុងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រអាឡឺម៉ង់ឆ្នាំ ១០០៩ (Annals of Quedlinburg)។ នៅសម័យដើម គ្រឿងអលង្ការដែលផលិតពីជ័របាល់ទិក (amber) ជាទំនិញពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់ដែលនាំចេញទៅកាន់ចក្រភពរ៉ូមតាមបណ្តោយផ្លូវជ័របាល់ទិក (Amber Road)។

រដ្ឋលីទុយអានីបានកកើតឡើងនៅសតវត្សទី១៣ ក្រោមមេដឹកនាំមីនដូកាស (Mindaugas) ដែលបានទទួលមកុដជាស្តេចនៅឆ្នាំ ១២៥៣។ នៅចុងសតវត្សទី១៤ មហាឌុចលីទុយអានី (Grand Duchy of Lithuania) បានពង្រីកអំណាចយ៉ាងធំធេង ហើយនៅចំណុចកំពូលរបស់ខ្លួនក្នុងសតវត្សទី១៥ វាគឺជារដ្ឋដែលមានទឹកដីធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប (ដូចបានរៀបរាប់ក្នុងផែនទីពី Wikipedia)។ ប្រាសាទត្រាកាយ (Trakai Island Castle) ដែលជាអតីតរាជធានីរបស់មហាឌុច ជានិមិត្តរូបដ៏សំខាន់នៃសម័យកាលនោះ។ ក្រោយមក លីទុយអានីបានបង្កើតសហភាពជាមួយប៉ូឡូញ (Union of Lublin ឆ្នាំ ១៥៦៩) បង្កើតជាសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ-លីទុយអានី។ ក្រមច្បាប់លីទុយអានី (Statutes of Lithuania) ដែលបានចងក្រងនៅឆ្នាំ ១៥២៩–១៥៨៨ គឺជាក្រមច្បាប់ដ៏សំខាន់នៅអឺរ៉ុបសម័យនោះ។

នៅចុងសតវត្សទី១៨ សហធនរដ្ឋនេះត្រូវបានបែងចែកដោយចក្រភពរុស្ស៊ី ព្រុស៊ី និងអូទ្រីស ហើយទឹកដីលីទុយអានីស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។ ក្នុងសម័យនោះ ការបះបោរទាមទារឯករាជ្យបានផ្ទុះឡើង ដូចជាការបះបោរឆ្នាំ ១៨៣១ ដែលដឹកនាំដោយអេមីលា ផ្លាទ័រ (Emilia Plater) ត្រូវបានគេហៅថាជា ចូវនអាករបស់លីទុយអានី។ នៅសតវត្សទី២០ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី១ លីទុយអានីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី ១៦ កុម្ភៈ ១៩១៨ ដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិនៅក្នុងអគារហៅថា House of the Signatories (ដូចបង្ហាញក្នុងរូបភាពប្រវត្តិសាស្ត្រ)។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៩ ទីក្រុងវីលញ៉ូសត្រូវបានប្រគល់មកវិញដោយកងទ័ពលីទុយអានី។

ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ លីទុយអានីត្រូវបានកាន់កាប់ដំបូងដោយសហភាពសូវៀត បន្ទាប់មកដោយណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ ហើយបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋសូវៀត។ ការតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅថ្ងៃទី ១៣ មករា ១៩៩១ នៅពេលទាហានសូវៀតវាយប្រហារអគារសភា (Seimas Palace) តែប្រជាជនបានការពារបានជោគជ័យ (មានរូបភាពបង្ហាញពីព្រឹត្តិការណ៍)។ នៅថ្ងៃទី ១១ មីនា ១៩៩០ លីទុយអានីបានចុះហត្ថលេខាលើច្បាប់ស្តារឯករាជ្យ (Act of Restoration of Independence) ក្លាយជាសាធារណរដ្ឋដំបូងដែលចាកចេញពីសូវៀត។ ក្រោយមក នៅឆ្នាំ ២០០៤ លីទុយអានីបានចូលជាសមាជិកអង្គការណាតូ (NATO) និងសហភាពអឺរ៉ុប (EU)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសលីទុយអានីបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងចាប់តាំងពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia លីទុយអានីគឺជាប្រទេសដែលមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់ ដោយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗមានកម្រិតខ្ពស់ក្នុងចំណោមប្រទេសបាល់ទិក។ សេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើសេវាកម្ម ឧស្សាហកម្មផលិតកម្ម និងនវានុវត្តន៍បច្ចេកវិទ្យា។ ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាអន្តរជាតិដូចជា Telia និង Huawei មានការិយាល័យកណ្តាលនៅវីលញ៉ូស។ កំពង់ផែខ្លៃប៉េដា ជាកំពង់ផែធំជាងគេក្នុងតំបន់បាល់ទិក ហើយដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងពាណិជ្ជកម្ម។ ប្រទេសលីទុយអានីបានទទួលយកប្រាក់អឺរ៉ូក្នុងឆ្នាំ ២០១៥។ ដើម្បីកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើថាមពលរុស្ស៊ី លីទុយអានីបានដាក់ដំណើរការនាវាបណ្តែតទឹកស្តុកឧស្ម័នធម្មជាតិ FSRU Independence និងមានរោងចក្រស្តុកទឹក Kruonis Pumped Storage Plant។ វិស័យទេសចរណ៍ក៏រីកចម្រើន ដោយមានកន្លែងស្ប៉ាដូចជា Druskininkai ជាដើម។

វប្បធម៌លីទុយអានីសម្បូរបែប និងមានប្រពៃណីយូរអង្វែង។ ភាសាលីទុយអានីជាភាសាមួយក្នុងចំណោមភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុបដែលចំណាស់ជាងគេ ដោយមានឯកសារសរសេរដំបូងនៅសតវត្សទី១៦ (សៀវភៅ Katekizmas របស់ Martynas Mažvydas ឆ្នាំ ១៥៤៧)។ មហាវិទ្យាល័យវីលញ៉ូស (Vilnius University) បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៥៧៩ ជាគ្រឹះស្ថានអប់រំចំណាស់មួយនៅអឺរ៉ុបខាងកើត។ សិល្បៈបែបបារ៉ុកនៃទីក្រុងវីលញ៉ូស (Vilnian Baroque) ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់តាមរយៈអគារព្រះវិហារដ៏ស្រស់ស្អាតដូចជាវិហារ St. Catherine ជាដើម។ វិចិត្រករ និងអ្នកនិពន្ធ មីកាឡូយូស កុនស្តានទីណាស ឈឺលីអូនីស (M.K. Čiurlionis) បានបន្សល់ទុកស្នាដៃដែលបង្ហាញពីព្រលឹងលីទុយអានី។

ពិធីបុណ្យចម្រៀង និងរាំលីទុយអានី (Dainų šventė) ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏ធំធេង ប្រមូលផ្តុំអ្នកចូលរួមរាប់ម៉ឺននាក់ ត្រូវបាន UNESCO ទទួលស្គាល់ជាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបិយ។ ម្ហូបអាហារប្រពៃណីមាន នំបុ័ងស្រូវសាលីខ្មៅ (juoda duona) នំបាស់ដំឡូងឈ្មោះ សេប៉េលីណាយ (cepelinai) និងស្រាបៀរដែលមានប្រពៃណីផលិតរាប់រយឆ្នាំ។ កីឡាប្រជាប្រិយបំផុតគឺកីឡាបាល់បោះ (basketball) ហើយក្រុមជម្រើសជាតិលីទុយអានីជាប់ចំណាត់ថ្នាក់កំពូលក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ FIBA ដោយធ្លាប់ឈ្នះមេដាយសំរឹទ្ធក្នុងពានរង្វាន់ពិភពលោកឆ្នាំ ២០១០។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia លីទុយអានីជាសមាជិកសកម្មក្នុងអង្គការណាតូ និងសហភាពអឺរ៉ុប ហើយក្នុងនាមជាប្រទេសមានព្រំប្រទល់ជាប់រុស្ស៊ីនិងបេឡារុស សន្តិសុខក្នុងតំបន់បាល់ទិកគឺជាអាទិភាពខ្ពស់បំផុត។ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនរបស់រុស្ស៊ី លីទុយអានីបានបង្កើនការចំណាយលើវិស័យការពារជាតិ ហើយបានផ្តល់ជំនួយខាងយោធានិងមនុស្សធម៌ដល់អ៊ុយក្រែន។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ ទីក្រុងវីលញ៉ូសបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូ ដែលបញ្ជាក់ពីសារៈសំខាន់នៃប្រទេសនេះនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។

លីទុយអានីក៏ជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ (មិនអចិន្ត្រៃយ៍) ដែលបានដើរតួនាទីក្នុងការថែរក្សាសន្តិសុខអន្តរជាតិ។ ប្រទេសនេះក៏ជាអ្នកនាំមុខក្នុងការលើកកម្ពស់សន្តិសុខតាមអ៊ីនធឺណិត (cybersecurity) និងការច្នៃប្រឌិតឌីជីថលក្នុងតំបន់។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដែលជារដ្ឋតូចមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ លីទុយអានីអាចជាគំរូមួយក្នុងការរក្សាអធិបតេយ្យភាព និងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចតាមរយៈការធ្វើសមាហរណកម្មក្នុងតំបន់ និងការពង្រឹងស្ថាប័នប្រជាធិបតេយ្យ។ កម្ពុជានិងលីទុយអានីមានទំនាក់ទំនងការទូត ហើយទាំងពីរជាសមាជិកនៃកិច្ចប្រជុំអាស៊ី-អឺរ៉ុប (ASEM) ដែលជាវេទិកាដ៏មានសក្តានុពលសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។