ភាសាលីទុយអានី

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ភាសា លីទុយអានី គឺ ជា ភាសា បាល់ទិក ខាងកើត មួយ នៅ ក្នុង សាខា បាល់ទិក នៃ ក្រុម ភាសា ឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប ។ យោង តាម វិគីភីឌា ភាសា នេះ ជា ភាសា ផ្លូវការ របស់ សាធារណរដ្ឋ លីទុយអានី ហើយ ក៏ ជា ភាសា ផ្លូវការ មួយ ក្នុង ចំណោម ភាសា ផ្លូវការ ទាំង ២៤ របស់ សហភាព អឺរ៉ុប ដែរ ។ ភាសា នេះ ត្រូវ បាន សហគមន៍ អ្នក ភាសាវិទ្យា ចាប់ អារម្មណ៍ យ៉ាង ខ្លាំង ព្រោះ វា រក្សា លក្ខណៈ បុរាណ ជា ច្រើន នៃ ភាសា ឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប ដើម ។

បច្ចុប្បន្ន នេះ មាន អ្នក និយាយ ភាសា លីទុយអានី ជា ភាសា កំណើត ប្រមាណ ២,៨ លាន នាក់ នៅ ក្នុង ប្រទេស លីទុយអានី និង ប្រហែល ១,៥ លាន នាក់ ទៀត នៅ ឯ នាយ សមុទ្រ ។ លើស ពី នេះ ប្រជាជន ប្រហែល កន្លះ លាន នាក់ ដែល មិន មែន ជា ជនជាតិ លីទុយអានី នៅ ក្នុង ប្រទេស ក៏ ប្រើ ភាសា នេះ ជា ភាសា ទីពីរ ប្រចាំ ថ្ងៃ ដែរ ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោង តាម វិគីភីឌា ភាសា លីទុយអានី មាន មូលដ្ឋាន ភូមិសាស្ត្រ ចម្បង នៅ ក្នុង សាធារណរដ្ឋ លីទុយអានី ដែល ស្ថិត នៅ តាម ឆ្នេរ បាល់ទិក ខាង ជើង នៃ ទ្វីប អឺរ៉ុប ។ ក្រៅ ពី នេះ សហគមន៍ អ្នក និយាយ ភាសា នេះ ក៏ មាន វត្តមាន នៅ ភាគ ខាង ជើង នៃ ប្រទេស ប៉ូឡូញ តំបន់ កាលីនីងក្រាដ របស់ រុស្ស៊ី និង ប្រទេស បេឡារុស ផង ដែរ ។ តំបន់ ទាំង នេះ ធ្លាប់ ជា ផ្នែក មួយ នៃ មហា ឌូកាល់ លីទុយអានី ពី អតីតកាល ។

ផែនទី ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូច ជា ផែនទី ពន្ធុ សាស្ត្រ របស់ Heinrich Berghaus ឆ្នាំ ១៨៤៧ និង ផែនទី ភាសា វិទ្យា របស់ Franz Oskar Tetzner ឆ្នាំ ១៩០២ បង្ហាញ ពី ការ ចែក ចាយ អ្នក និយាយ នៅ សតវត្សរ៍ ទី១៩ និង ដើម សតវត្សរ៍ ទី២០ ។ ប្រជាជន លីទុយអានី ប្រមាណ ៨៤% និយាយ ភាសា នេះ ជា ភាសា កំណើត ។ ភាសា លីទុយអានី មាន គ្រាម ភាសា សំខាន់ៗ ពីរ គឺ គ្រាម Aukštaitian (ខាងកើត) និង គ្រាម Samogitian (ខាងលិច) ដោយ គ្រាម Aukštaitian ជា មូលដ្ឋាន នៃ ភាសា ស្តង់ដារ ទំនើប ។ សហគមន៍ ជន ភៀសខ្លួន នៅ សហរដ្ឋ អាមេរិក ចក្រភព អង់គ្លេស និង អូស្ត្រាលី ក៏ រក្សា ការ ប្រើប្រាស់ ភាសា តាម រយៈ សាលា រៀន សហគមន៍ ផង ដែរ ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ភាសា លីទុយអានី មាន ប្រវត្តិ យូរលង់ ណាស់ មក ហើយ ។ យោង តាម វិគីភីឌា ភស្តុតាង សំណេរ ដំបូង គេ គឺ ការ លើក ឡើង ឈ្មោះ “Lingwa Lietowia” (ភាសា លីទុយអានី) នៅ ក្នុង កំណត់ ត្រា Chronik des Konstanzer Konzils ពី សតវត្សរ៍ ទី១៥ ។ ក្រៅ ពី នេះ មាន កំណត់ សម្គាល់ ខ្លីៗ (glosses) ជា ភាសា នេះ ប្រមាណ ឆ្នាំ ១៥២០–១៥៣០ ហើយ សាត្រាស្លឹករឹត ដែល នៅ សល់ ចំណាស់ ជាង គេ គឺ ចាប់ ពី ប្រហែល ឆ្នាំ ១៥០៣ ដោយ ចម្លង ពី ឯកសារ ដើម សតវត្សរ៍ ទី១៥ ។

ព្រឹត្តិការណ៍ សំខាន់ បំផុត គឺ ការ បោះពុម្ព សៀវភៅ ដំបូង ជា ភាសា លីទុយអានី ដែល មាន ចំណង ជើង ថា “Catechismusa Prasty Szadei” និពន្ធ ដោយ Martynas Mažvydas នៅ ថ្ងៃ ទី ៨ មករា ១៥៤៧ ក្នុង ទីក្រុង Königsberg ។ នេះ ជា ជំហាន ដំបូង នៃ អក្សរ សាស្ត្រ ស្តង់ដារ ។ បន្ទាប់ មក វេយ្យាករណ៍ “Grammatica Litvanica” ដោយ Daniel Klein ក៏ បាន បោះពុម្ព នៅ ឆ្នាំ ១៦៥៣ ក្លាយ ជា សៀវភៅ វេយ្យាករណ៍ ដំបូង របស់ ភាសា នេះ ។ នៅ ឆ្នាំ ១៥៨៩ កំណាព្យ ទំនុក បទ ឆន្ទោ (hexameter) ដំបូង ក៏ បាន និពន្ធ ឡើង ជា សេចក្តី សរសើរ ដល់ ព្រះ រាជា Sigismund III Vasa ពេល ទ្រង់ យាង ទស្សនៈ ក្រុង Vilnius ។

ការ ប្រើប្រាស់ ភាសា លីទុយអានី ក្នុង ជីវិត សាធារណៈ បាន កើន ឡើង នៅ សតវត្សរ៍ ទី១៧ និង ទី១៨ ។ សច្ចា ប្រណិធាន ឆ្នាំ ១៦៨០ ពាក់ ព័ន្ធ ដី ធ្លី ត្រូវ បាន សរសេរ ជា ភាសា លីទុយអានី ហើយ កំណាព្យ Litvanice ក៏ បាន បោះពុម្ព ដោយ សាកលវិទ្យាល័យ Vilnius នៅ ឆ្នាំ ១៧២៩ ដែរ ។ នៅ ឆ្នាំ ១៧៩៤ សេចក្តី ប្រកាស បះបោរ និង ធម្មទេសនា នៅ ក្រុង Vilnius ត្រូវ បាន ផ្សព្វផ្សាយ ជា ភាសា នេះ ព្រម ទាំង ការ បក ប្រែ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ថ្ងៃ ទី ៣ ឧសភា ១៧៩១ ផង ដែរ ។

សតវត្សរ៍ ទី១៩ បាន ឃើញ ការ រីក ចម្រើន នៃ ការ អប់រំ ជាតិ តាម រយៈ សៀវភៅ បឋម សិក្សា ជា ច្រើន (ដូច ជា ឆ្នាំ ១៧៨៣ ១៨២៤ និង ១៨៦១) ដែល បង្រៀន កុមារ ឱ្យ អាន និង សរសេរ ភាសា លីទុយអានី ។ នៅ ឆ្នាំ ១៩០១ Jonas Jablonskis បាន បោះពុម្ព “Lietuviškos kalbos gramatika” ដែល ជា វេយ្យាករណ៍ ស្តង់ដារ ទំនើប ។ ទី បំផុត រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ឆ្នាំ ១៩២២ បាន កំណត់ ភាសា នេះ ជា ភាសា ផ្លូវការ តែ មួយ គត់ របស់ លីទុយអានី ហើយ ឋានៈ នេះ ត្រូវ បាន ស្តារ ឡើង វិញ នៅ ឆ្នាំ ១៩៩០ ក្រោយ ការ គ្រប់ គ្រង របស់ សហភាព សូវៀត ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

វប្បធម៌ ភាសា លីទុយអានី សម្បូរ ទៅ ដោយ ប្រពៃណី អក្សរ សាស្ត្រ តាំង ពី សតវត្សរ៍ ទី១៦ ។ វិគីភីឌា បាន កត់ សម្គាល់ ថា សៀវភៅ បឋម សិក្សា ដំបូងៗ ដូច ជា “Moksłas skaytima raszta lietuwiszka” ត្រូវ បាន បោះពុម្ព នៅ Vilnius ដើម្បី លើក កម្ពស់ អក្ខរកម្ម ក្នុង ចំណោម ប្រជាជន ទូទៅ ។ ការ បោះពុម្ព កំណាព្យ និង ធម្មទេសនា ក៏ បាន ជួយ ពង្រឹង ភាសា នេះ ឱ្យ ក្លាយ ជា ភាសា វប្បធម៌ ដ៏ សំខាន់ ។

ស្នាដៃ ធំ មួយ គឺ វចនានុក្រម ធំ ភាសា លីទុយអានី (Great Lithuanian Dictionary) ដែល មាន ២០ ភាគ និង ផ្ទុក ពាក្យ គោល ជាង ៥០០.០០០ ពាក្យ ។ វា ជា ឧបករណ៍ ដ៏ សំខាន់ សម្រាប់ អ្នក ស្រាវជ្រាវ និង ជា និមិត្ត សញ្ញា នៃ ភាព សម្បូរ បែប ភាសា ។ ក្រៅ ពី នេះ ការ ដែល ភាសា លីទុយអានី ជា ភាសា ផ្លូវការ របស់ សហភាព អឺរ៉ុប បាន បង្កើត ឱកាស ការងារ ជា ច្រើន សម្រាប់ អ្នក បកប្រែ អ្នក បក ស្រាយ និង អ្នក ជំនាញ ភាសា នៅ ក្នុង ស្ថាប័ន អឺរ៉ុប ។ ទន្ទឹម នឹង នេះ វិស័យ បច្ចេកវិទ្យា ព័ត៌មាន នៅ លីទុយអានី ក៏ កំពុង អភិវឌ្ឍ ផលិត ផល ឌីជីថល ជា ភាសា នេះ ដែរ ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វ ថ្ងៃ នេះ ភាសា លីទុយអានី នៅ តែ ជា សសរ ស្តម្ភ នៃ អត្តសញ្ញាណ ជាតិ របស់ លីទុយអានី ហើយ ក៏ ជា ឧបករណ៍ នយោបាយ-វប្បធម៌ ដ៏ មាន ឥទ្ធិពល ។ យោង តាម វិគីភីឌា ភាសា នេះ ជា ភាសា ផ្លូវការ មួយ ក្នុង ចំណោម ២៤ ភាសា របស់ EU ដែល មាន ន័យ ថា រាល់ ឯកសារ ច្បាប់ សេចក្តី សម្រេច និង ព័ត៌មាន ផ្លូវការ ត្រូវ បក ប្រែ ជា ភាសា នេះ ជា កាតព្វកិច្ច ។ ការ ណ៍ នេះ ធានា ឋានៈ ស្មើ គ្នា ជាមួយ ភាសា ធំៗ ដូច ជា ភាសា អង់គ្លេស ភាសា បារាំង និង ភាសា អាល្លឺម៉ង់ ។

សម្រាប់ អ្នក អាន KhmerPulse មេរៀន ពី ភាសា លីទុយអានី អាច មាន ប្រយោជន៍ ក្នុង ការ គិត ពិចារណា អំពី ការ ថែរក្សា ភាសា ខ្មែរ ក្នុង យុគ សម័យ ឌីជីថល និង សាកល ភាវូបនីយកម្ម ។ ការ ពិសោធ របស់ ភាសា តូច មួយ ដែល បាន រស់ រាន តាម រយៈ គោលនយោបាយ រដ្ឋ និង ការ ចូលរួម របស់ សហគមន៍ បង្ហាញ ថា ភាសា ជាតិ មិន ត្រឹម តែ ជា មធ្យោបាយ ទំនាក់ទំនង ប៉ុណ្ណោះ ទេ ប៉ុន្តែ វា ជា កេរ តំណែល វប្បធម៌ ដែល ត្រូវ ការពារ ជា បន្ទាន់ ។