ឡាម៉ា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ឡាម៉ា (Llama) មានឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រថា Lama glama គឺជាសត្វពពួកអូដ្ឋ (camelid) មួយប្រភេទដែលត្រូវបានចិញ្ចឹមនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងតាំងពីសម័យមុនកូឡុំបឺសមកម្ល៉េះ។ តាមការរាយការណ៍របស់សព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ឡាម៉ាមានទំហំមធ្យម កម្ពស់ដល់ក្បាលប្រហែល ១៧០ សង់ទីម៉ែត្រ និងមានទម្ងន់ចន្លោះពី ១៣០ ដល់ ២០០ គីឡូក្រាម។ វាមានកវែង ត្រចៀកវែងស្រួច និងស្រទាប់រោមក្រាស់ដែលមានពណ៌ចម្រុះដូចជា ស ខ្មៅ ត្នោត និងប្រផេះ។ ឡាម៉ាជាសត្វរស់នៅជាហ្វូង និងមានលក្ខណៈសង្គមខ្ពស់។ វាមិនមានខ្នងបូកដូចអូដ្ឋធម្មតាទេ ហើយជើងរបស់វាមានបាតទន់ដែលសម្របទៅនឹងដីថ្មនិងជម្រាល។ យោងតាម Wikipedia ឡាម៉ាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាសត្វដឹកទំនិញ សាច់ និងរោម ដោយវប្បធម៌អង់ដេសដូចជា ជនជាតិឆេជូ (Quechua) និងអាយម៉ារ៉ា (Aymara) ហើយវាជាសាច់ញាតិជិតស្និទ្ធរបស់សត្វអាល់ប៉ាកា (alpaca) ហ្គូណាកូ (guanaco) និងវីគូញ៉ា (vicuña)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ឡាម៉ាមានដើមកំណើតនៅតំបន់ភ្នំខ្ពស់នៃជួរភ្នំអង់ដេស ដែលលាតសន្ធឹងកាត់ប្រទេសប៉េរូ បូលីវី អេក្វាឌ័រ ឈីលី និងអាហ្សង់ទីន។ តាម Wikipedia ទីជម្រកធម្មជាតិរបស់វាគឺវាលស្មៅខ្ពស់ដែលគេហៅថា ប៉ារ៉ាម៉ូ (páramo) និងពូណា (puna) ដែលមានកម្ពស់ពី ៣៥០០ ដល់ ៥០០០ ម៉ែត្រ។ សត្វនេះមានសមត្ថភាពពិសេសក្នុងការរស់នៅក្នុងបរិយាកាសដែលមានអុកស៊ីហ្សែនស្ដើង ព្រោះកោសិកាឈាមក្រហមរបស់វាមានរូបរាងរាងពងក្រពើអាចផ្ទុកអុកស៊ីហ្សែនបានច្រើនជាងមនុស្ស។ បច្ចុប្បន្ននេះ ឡាម៉ាមិនត្រឹមតែរស់នៅតែក្នុងតំបន់ដើមប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ត្រូវបានគេចិញ្ចឹមនៅក្នុងកសិដ្ឋាន និងសួនសត្វនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង អឺរ៉ុប អូស្ត្រាលី និងនូវែលហ្សេឡង់ផងដែរ។ ជនជាតិដើមភាគតិចដូចជា ឆេជូ និងអាយម៉ារ៉ា បានចិញ្ចឹមឡាម៉ាអស់ជំនាន់ជាច្រើន ហើយវាជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃជីវភាពរស់នៅ និងវប្បធម៌របស់ពួកគេ។ ភាពស្និទ្ធស្នាលនេះបានបង្កើតចំណងមិត្តភាពរវាងមនុស្សនិងឡាម៉ា ដែលអាចមើលឃើញតាមរយៈការប្រើប្រាស់វាក្នុងកិច្ចការប្រចាំថ្ងៃ និងពិធីបុណ្យប្រពៃណី។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមកំណត់ត្រារបស់ Wikipedia ការបង្កាត់ពូជសត្វឡាម៉ាបានចាប់ផ្ដើមប្រហែល ៤០០០ ទៅ ៥០០០ ឆ្នាំមុន នៅតំបន់បឹងទីទីកាកា (Lake Titicaca) ក្នុងប្រទេសប៉េរូ និងបូលីវីបច្ចុប្បន្ន។ បុព្វបុរសព្រៃរបស់វាគឺជាសត្វហ្គូណាកូ (Lama guanicoe)។ ឡាម៉ាបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍអរិយធម៌មុនកូឡុំបឺស ដូចជាឆាវីន (Chavín) ម៉ូឆេ (Moche) និងជាពិសេសអាណាចក្រអ៊ីងកា (Inca)។ នៅសម័យអ៊ីងកា ឡាម៉ាគឺជាសត្វដឹកទំនិញដ៏សំខាន់ ដែលជួយដឹកជញ្ជូនផលិតផលកសិកម្ម រ៉ែ និងទំនិញផ្សេងៗតាមប្រព័ន្ធផ្លូវដ៏ធំសម្បើមរបស់អ៊ីងកា (Qhapaq Ñan)។ កងឡាម៉ាអាចមានរហូតដល់ ១០០០ ក្បាល ហើយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋអ៊ីងកា។ ក្រៅពីតួនាទីសេដ្ឋកិច្ច ឡាម៉ាក៏មានសារៈសំខាន់ខាងសាសនាផងដែរ ដោយត្រូវបានគេបូជាដល់ព្រះអាទិត្យ (Inti) និងប្រើប្រាស់ក្នុងពិធីបុណ្យផ្សេងៗ។ ក្រោយការមកដល់របស់ពួកអេស្ប៉ាញនៅសតវត្សរ៍ទី ១៦ សេះ និងលាបានមកដល់ ហើយបានជំនួសតួនាទីដឹកជញ្ជូនរបស់ឡាម៉ានៅក្នុងតំបន់ជាច្រើន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ឡាម៉ានៅតែត្រូវបានរក្សាទុកនៅតំបន់ដាច់ស្រយាល។ តាម Wikipedia ឡាម៉ាត្រូវបាននាំទៅអឺរ៉ុបដំបូងក្នុងទសវត្សរ៍ ១៥៣០ ហើយរូបភាពដំបូងនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានគេបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៥៥៣។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ឡាម៉ាបានផ្ដល់ផលប្រយោជន៍ច្រើនយ៉ាងដល់មនុស្សអស់រាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ តាម Wikipedia រោមឡាម៉ាមានពីរស្រទាប់៖ ស្រទាប់ក្រៅគ្រើម ជាប់បានយូរ ប្រើសម្រាប់ធ្វើខ្សែរ និងកម្រាល ឯស្រទាប់ក្នុងគឺទន់ ល្អិត មានតម្លៃខ្ពស់ ប្រើសម្រាប់ត្បាញសម្លៀកបំពាក់។ ការត្បាញសរសៃឡាម៉ាគឺជាសិប្បកម្មប្រពៃណីដ៏ល្បីរបស់ស្ត្រីឆេជូ និងអាយម៉ារ៉ា ហើយផលិតផលទាំងនេះត្រូវបាននាំចេញទៅកាន់ទីផ្សារអន្តរជាតិ។ សាច់ឡាម៉ាគឺជាអាហារដែលមានជាតិប្រូតេអ៊ីនខ្ពស់ ខ្លាញ់ទាប ហើយជាប្រភពអាហារដ៏សំខាន់នៅតំបន់អង់ដេស។ លាមករបស់វាក៏ត្រូវបានគេប្រើជាជីធម្មជាតិ និងជាឥន្ធនៈនៅតំបន់ដែលខ្វះដើមឈើផងដែរ។ វប្បធម៌អង់ដេសចាត់ទុកឡាម៉ាជានិមិត្តរូបនៃភាពរឹងមាំ និងការស៊ូទ្រាំ។ វាបានលេចឡើងក្នុងរឿងព្រេងនិទាន និងសិល្បៈជាច្រើនសតវត្សរ៍ រហូតដល់មានចម្លាក់បុរាណជាច្រើនបង្ហាញពីឡាម៉ា។ ក្នុងប្រទេសជឿនលឿនដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក ឡាម៉ាត្រូវបានគេចិញ្ចឹមជាសត្វយាមសម្រាប់ហ្វូងចៀម ព្រោះវាមានសភាវគតិការពារដែនដីខ្ពស់ ហើយអាចបណ្ដេញសត្វឈ្លូសដូចជាឆ្កែចចកបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងសម័យទំនើប ឡាម៉ាកំពុងទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍កាន់តែខ្លាំងនៅក្រៅតំបន់ដើម។ តាម Wikipedia គេឃើញមានការបង្កើតកសិដ្ឋានចិញ្ចឹមឡាម៉ានៅសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា អឺរ៉ុប និងអូស្ត្រាលី ដើម្បីយករោម សាច់ និងជាសត្វចិញ្ចឹម។ សកម្មភាពដើរឡើងភ្នំជាមួយឡាម៉ា (llama trekking) បានក្លាយជាទេសចរណ៍ដ៏ពេញនិយមមួយនៅតំបន់ភ្នំរ៉កគី និងភ្នំអង់ដេស។ ជាមួយនឹងការយកចិត្តទុកដាក់លើបរិស្ថាន ឡាម៉ាត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាជម្រើសដឹកទំនិញដែលមាននិរន្តរភាព ព្រោះវាស៊ីស្មៅ មិនត្រូវការឥន្ធនៈ និងជើងរបស់វាមិនបំផ្លាញដីដូចសត្វពាហនៈឡើយ។ លើសពីនេះ ឡាម៉ាក៏ត្រូវបានគេប្រើជាសត្វជំនួយខាងអារម្មណ៍ (emotional support animal) សម្រាប់មនុស្សចាស់ និងអ្នកដែលមានបញ្ហាសុខភាពផ្លូវចិត្តនៅតាមប្រទេសមួយចំនួន។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការសិក្សាអំពីសត្វឡាម៉ាបង្ហាញពីរបៀបដែលសត្វមួយប្រភេទអាចជួយអភិវឌ្ឍសហគមន៍ជនជាតិដើមប្រកបដោយនិរន្តរភាព និងជាគំរូសម្រាប់ការអភិរក្សធនធានធម្មជាតិ។